ਵਿਮਾਨੇਨਾਗਤੋ ਯੋਸੌ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਦਿਵ੍ਯਰੂਪਧਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਕਸ੍ਤੁ ਕਮਲੇਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ ਜੋ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ? ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ?
ਕਾ ਚ ਨਾਰੀ ਮਹਾਭਾਗ ਮਹਾਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਭਕ੍ਸ਼ਤਿ । ਸ ਕਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਗਤਸ੍ਤਾਤ ਸਾ ਚੈਵਾਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਭਕ੍ਸ਼ਤਿ
ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ ਔਰਤ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ ਆਇਆ ਆਦਮੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆ ਕੇ ਖਾਂਦੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਹਸੇਤੇ ਤਦਾ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੌ ਤਾਤ ਵਦਸ੍ਵ ਨਃ । ਊਚਤੁਸ੍ਤੌ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਦੇਹਿਦੇਹੀਤਿ ਵਾ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਹੱਸ ਪਈਆਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੇ ਉਹ ਦੋਨੋ, ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਖਦੇ, 'ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੇ!'
ਤੇਦ੍ਵੇਤ੍ਵਂ ਮੇ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਮਹਾਭੀषਣਕੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੌ । ਏਤਨ੍ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਤਾਤ ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਉਹ ਦੋ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਚਾਈ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਰਰਾਮ ਸ ਚਾਂਡਜਃ । ਏਵਂ ਪृष੍ਟਸ੍ਤृਤੀਯੇਨ ਵਿਜ੍ਵਲੇਨਾਤ੍ਮਜੇਨ ਸਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਚਾਂਡਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਲਈ; ਤੀਜੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਰ੍ਵਂ ਵृਤ੍ਤਾਂਤਂ ਚ੍ਯਵਨਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, ਜਦੋਂ ਚਯਵਨ ਵੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਪੁਰਾਣੇ ਭੂਮਿਖਂਡੇ ਵੇਨੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਗੁਰੁਤੀਰ੍ਥੇ ਚ੍ਯਵਨਚਰਿਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰਿਨਵਤਿਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮੀ ਖੰਡ, ਵੇਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਤੇ ਚਯਵਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ।
ਕੁਂਜਲ ਉਵਾਚ- ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮਭਿਧਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਂ ਸੁਤ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੌ ਤਾਦृਸ਼ੌ ਜਾਤੌ ਸ੍ਵਮਾਂਸਪਰਿਭਕ੍ਸ਼ਕੌ
ਕੁੰਜਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ- ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਪੁੱਤਰ, ਕਿ ਉਹ ਦੋਨੋ ਆਪਣੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪੁਤ੍ਰ ਨਰਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭੁਂਜਤਿ
ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪੁੱਤਰ, ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁष੍ਕृਤਂ ਭੁਂਜਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਪਾਪਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮਵਿਚਾਰ੍ਯੈਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ
ਇੱਥੇ, ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਜ਼ੁਕ ਰਾਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।
ਸ੍ਥੂਲਧਰ੍ਮਂ ਪ੍ਰਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਸੁਵਿਚਾਰ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸਮਾਰਭੇਨ੍ਨਰਃ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸਾ ਨਿਪੁਣੇਨ ਚ
ਆਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਮੂਰ੍ਤਿਕਾਰਕਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪੀ ਰਸਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਦ੍ਯਥਾ । ਅਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਤੇਜਸਾ ਪੁਤ੍ਰ ਜ੍ਵਾਲਾਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮਂਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰੀਗਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰਵੀਭੂਤੋ ਭਵੇਦ੍ਧਾਤੁਰ੍ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਤਾਪਿਤਃ ਸ਼ਨੈਃ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਵਤ੍ਸ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਂਤੁ ਰਸਪਕ੍ਵਂ ਨਿषੇਚ੍ਯਤੇ
ਧਾਤੂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਭੋਜਨ ਪਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਦृਸ਼ਂ ਜਾਯਤੇ ਵਤ੍ਸ ਰੂਪਂ ਚੈਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਪਰਿਭੁਜ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਦ੍ਵਰ੍षਾਰੂਪੇਣ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਬੀਜਂ ਵਪਤੇ ਕृषਿਕਾਰਕਃ
ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ,
ਤਾਦृਸ਼ਂ ਭੁਂਜਤੇ ਤਾਤ ਫਲਮੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਪਰਿਭੁਜ੍ਯਤੇ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ।
ਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੁਃ ਕਰ੍ਮਾਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾ ਵਯਮ੍ । ਕਰ੍ਮ ਦਾਯਾਦਕਾ ਲੋਕੇ ਕਰ੍ਮ ਸਂਬਂਧਿਬਾਂਧਵਾਃ
ਕਰਮ ਉਸ ਦੀ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਹੀ ਵਾਰਸ ਹੈ, ਕਰਮ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚੋਦਯਂਤੀਹ ਪੁਰੁषਂ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਰਜਤਂ ਵਾਪਿ ਯਥਾਰੂਪਂ ਨਿषਿਚ੍ਯਤੇ
ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਲਦੇ ਹਨ,
ਤਥਾ ਨਿषਿਚ੍ਯਤੇ ਜਂਤੁਃ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਨੁਗਃ । ਪਂਚੈਤਾਨੀਹ ਦृਸ਼੍ਯਂਤੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦੇਹਿਨਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਢਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
ਆਯੁਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਨਿ ਧਨਮੇਵ ਚ । ਯਥਾ ਮृਤ੍ਪਿਂਡਕਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕੁਰੁਤੇ ਯਦ੍ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ
ਆਯੁ, ਕਰਮ, ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਨ; ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜਾ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੂੰਜਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ,
ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਕृਤਂ ਚੈਵ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਦੇਵਤ੍ਵਮਥ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਤ੍ਵਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਤਾਂ ਤਥਾ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਪੰਛੀ,
ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਂ ਵਾ ਯਾਤਿ ਜਂਤੁਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਸ ਏਵ ਤੁ ਤਥਾ ਭੁਂਕ੍ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਹਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ—ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਫਲ ਸਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨਾ ਵਿਹਿਤਂ ਦੁਃਖਮਾਤ੍ਮਨਾ ਵਿਹਿਤਂ ਸੁਖਮ੍ । ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਮੁਪਾਦਾਯ ਭੁਂਜਤੇ ਪੂਰ੍ਵਦੇਹਿਕਮ੍
ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸੁਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਰਭ ਦੀ ਸੈਜ ਲੈ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਦੇਹਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਬਲੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਵਾਪਿ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕਰ੍ਤੁਮਨ੍ਯਥਾ
ਕੋਈ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਵਕृਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭੁਂਜਂਤਿ ਦੁਃਖਾਨਿ ਚ ਸੁਖਾਨਿ ਚ । ਹੇਤੁਤਃ ਕਾਰਣੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸੋਹਂ ਕਾਰੇਣ ਬਾਧ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਧੇਨੁਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਵਤ੍ਸੋ ਵਿਂਦਤਿ ਮਾਤਰਮ੍ । ਤਦ੍ਵਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਾਰਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਰਮ ਕਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਭੋਗਾਦृਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ ਏਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਬਂਧਨਂ ਕਰ੍ਮ ਕੋਨ੍ਯਥਾਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸੁਸ਼ੀਘ੍ਰਮਨੁਧਾਵਂਤਂ ਵਿਧਾਨਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਸ਼ੋਭਤੇ ਸਂਨਿਪਾਤੇਨ ਯਥਾਕਰ੍ਮ ਪੁਰਾਕृਤਮ੍
ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਸੀਬ ਭੱਜਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਉਪਤਿष੍ਠਤਿ ਤਿष੍ਠਂਤਂ ਗਚ੍ਛਂ ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ । ਕਰੋਤਿ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ਕਰ੍ਮਚ੍ਛਾਯੇਵਾਨੁ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਕਰਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਸਦਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਛਾਯਾਤਪੌ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਸਂਬਦ੍ਧੌ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਉਪਸਰ੍ਗਾ ਹਿ ਵਿषਯਾ ਉਪਸਰ੍ਗਾ ਜਰਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆਦਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।