ਆਤ੍ਮਯੂਥਵਿਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਬਲਾਨ੍ਨਯਨਬਂਧਨੇ । ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਸਂਤਿ ਕਾਯਾਨਾਮੇਵਂ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਸ਼ਃ
ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ, ਜਬਰਦਸਤੀ ਲਿਜਾਣਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍षਾਸ਼ੀਤਾਤਪਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਸੁਕष੍ਟਂ ਗ੍ਰਹਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਾਨਾਤਿ ਕਾਯਾਨਾਮੇਵਂ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਧਾ
ਮੀਂਹ, ਠੰਢ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਵਾਸੇ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਂ ਤਥਾ ਨृਣਾਮ੍ । ਸੁਬਾਲ੍ਯਦੁਃਖਂ ਚਾਜ੍ਞਾਨਂ ਕੌਮਾਰੇ ਗੁਰੁਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਯੌਵਨੇ ਕਾਮਰਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਃਖਂ ਚੈਵੇਰ੍ष੍ਯਯਾ ਪੁਨਃ । ਕृषਿਵਾਣਿਜ੍ਯਸੇਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕ ਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵੀ; ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਕਲੀਫ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਵृਦ੍ਧਭਾਵੇ ਚ ਜਰਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ । ਮਰਣੇ ਚ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਯਾਂ ਤਤੋਧਿਕਮ੍
ਵਧਾਪੇ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜਾਗ੍ਨਿਜਲਦਾਘਾਤਚੌਰਸ਼ਤ੍ਰੁ ਭਯਂ ਮਹਤ੍ । ਅਰ੍ਥਸ੍ਯਾਰ੍ਜਨਰਕ੍ਸ਼ਾਯਾਂ ਭਯਂ ਨਾਸ਼ੇ ਵ੍ਯਯੇ ਪੁਨਃ
ਰਾਜੇ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਮਾਰ-ਕੁੱਟ, ਚੋਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਡਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਮਤ੍ਸਰੋ ਦਮ੍ਭੋ ਧਨਾਧਿਕ੍ਯੇ ਭਯਂ ਮਹਤ੍ । ਅਕਾਰ੍ਯੇ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਾਨਿ ਧਨਿਨਾਂ ਸਦਾ
ਮੁਸੀਬਤ, ਈਰਖਾ, ਦਿਖਾਵਾ, ਤੇ ਧਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਡਾ ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਧਨੀਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭृਤ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਃ ਕੁਸੀਦਂ ਚ ਦਾਸਤ੍ਵਂ ਪਰਤਂਤ੍ਰਤਾ । ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਭਿਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ
ਨੌਕਰੀ, ਸੂਦਖੋਰੀ, ਗੁਲਾਮੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਤੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਂ ਦੁਰ੍ਭਗਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਰ੍ਖਤ੍ਵਂ ਚ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ । ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਭਾਗਸ਼੍ਚ ਨਾਰਕਂ ਰਾਜਵਿਕ੍ਰਮਮ੍
ਅਕਾਲ, ਮਾੜਾ ਨਸੀਬ, ਮੂਰਖਤਾ, ਗਰੀਬੀ, ਹੇਠਲਾ ਦਰਜਾ, ਨਰਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ੁਲਮ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਭਿਭਵਂ ਦੁਃਖਮਨ੍ਯਾਂਨ੍ਯਤੋ ਭਯਂ ਮਹਤ੍ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਞੋ ਦੁਃਖਂ ਮਹੀਭृਤਾਮ੍
ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਿਤ੍ਯਤਾਤ੍ਰ ਭਾਵਾਨਾਂ ਕृਤਕਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ ਮਰ੍ਮਭੇਦਾਚ੍ਚ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ ਕਰਪੀਡਨਾਤ੍
ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਹ, ਆਪਸ ਵਿਚ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲੁਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਾਪਭੇਦੇਨ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਭਿਰ੍ਦੁਃਖੈਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੀਤਂ ਚਰਾਚਰਮ੍
ਲੋਭੀ ਲੋਕ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਡਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਯਾਦਿ ਮਨੁष੍ਯਾਂਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਸ੍ਕਂਧਾਤ੍ਸ੍ਕਂਧੇਨ ਯਨ੍ਭਾਰਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਥਾ
ਨਰਕ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਤੱਕ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਇਕ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਲੋਕੇ ਦੁਃਖਂ ਦੁਃਖੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੋਪੇਤਾਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭੋਗਸਂਪ੍ਲਵਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਧਰ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਾਚ੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਿਵਿ ਦੁਃਖਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਨਾਯੋਨਿਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਸਂਭਵਃ ਪੁਣ੍ਯਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰਾ ਦੇਵਲੋਕੇऽਪਿ ਸਂਸ੍ਮृਤਾਃ । ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹਿ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਸਂਧਿਤਂ ਪੁਨਃ
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਨ ਦਾ ਸਿਰ ਜਦੋਂ ਵੱਢ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਤੇਨ ਦੋषੇਣ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਃ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਮਾਰ੍ਤਂਡਭਾਨੋਃ ਕੁष੍ਠਂ ਚ ਵਰੁਣਸ੍ਯ ਜਲੋਦਰਮ੍
ਉਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦਾ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਪਿਆ।
ਪੂष੍ਣੋਦਸ਼ਨਵੈਕਲ੍ਯਂ ਭੁਜਸ੍ਤਂਭਃ ਸ਼ਚੀਪਤੇਃ । ਸੁਮਹਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ਯਰੋਗਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ੍ਯ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਪੂਸ਼ਣ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਬਾਂਹ ਸੁੱਕ ਗਏ ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਘਟਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਨਾਸੀਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਕਲ੍ਪੇਕਲ੍ਪੇ ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਮਹਤਾਮਪਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਦਕ੍ਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬੁਖਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਘਟਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਰ੍ਧਦ੍ਵਯਕਾਲਾਂਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਿਤ੍ਯਤਾ । ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਦੁਹਿਤਾਂ ਪੌਤ੍ਰੀਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕਾਮਿਤਵਾਨ੍ਪੁਨਃ
ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫੇਰ ਦਕ੍ਖ ਦੀ ਪੋਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ।
ਕ੍ਰੋਧੇਨ ਚ ਜਯਾਂ ਦੇਵੀਂ ਯੋਗਜ੍ਞਾਂ ਸ਼ਪ੍ਤਵਾਨ੍ਪ੍ਰਭੁਃ । ਕਾਮਕ੍ਰੋਧੌ ਸ੍ਥਿਤੌ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਦੋषਾਸ੍ਤਦਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਜਯਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਃਖਾਨਿ ਚ ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਜਨ੍ਮਮਰਣਂ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਹਵਿਰ੍ਭੁਜਃ
ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਜਨਮ ਮੌਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਵਨ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਧਃ ਕਾਮਸਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਾਰਥ੍ਯਂ ਪਾਂਡਵੇ ਬਲੇ । ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਤ੍ਰਿਪੁਰਂ ਦਗ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਯਜ੍ਞੋ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਃ
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਕਾਮ ਨਾਲ ਲਗਨ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਰਥੀ ਬਣਨਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦਾ ਸਾੜਨਾ ਤੇ ਦਕ੍ਖ ਦਾ ਯਜਨ ਨਾਸ ਕਰਨਾ—
ਸ੍ਕਂਦਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਤ੍ਕ੍ਰੀਡਾਦੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਰਾਗਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੋषੈਰ੍ਦੇਵਾਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ
ਸਕੰਦੇ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਡਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਾਮ ਆਦਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਏਭ੍ਯਃ ਪਰਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ਸ਼ਾਂਤਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਃ ਸ ਮੁਕ੍ਤਿਦਃ । ਏਵਮੇਤਜ੍ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਰਹਿਆ ਹੈ।
ਦੁਃਖੈਰਾਕੁਲਿਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਵੇਦਂ ਪਰਮਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਨਿਰ੍ਵੇਦਾਚ੍ਚ ਵਿਰਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਾਗਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਸਂਭਵਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜਗਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਤਤ੍ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਵਂ ਮੁਕ੍ਤਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਸਮਸ੍ਤਦੁਃਖਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤ੍ਮਾ ਸ ਸੁਖੀ ਤਦਾ
ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਮਾਤਲਿਰੁਵਾਚ- ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਿਤਮ੍
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਲਿ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਵਿਵੇਕੋ ਹਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵਃ । ਇਂਦ੍ਰਲੋਕੇ ਪ੍ਰਗਂਤਵ੍ਯਂ ਦੇਵਰਾਜਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨਾਤ੍
ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚੱਲਣਾ ਹੈ।
ਯਯਾਤਿਰੁਵਾਚ- ਅਸ੍ਮਦ੍ਭਾਗ੍ਯਪ੍ਰਸਂਗੇਨ ਭਵਤੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਮ । ਸਂਜਾਤਂ ਸ਼ਕ੍ਰਸਂਵਾਹ ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਮਮਾਤੁਲਮ੍
ਯਯਾਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਸਰਥੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਚੰਗੀ ਨਸੀਬੀ ਹੈ।