ਸਮਾਧਾਨੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸਦृਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਚਲ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਾਨਵੈਰ੍ਨਿਰ੍ਜਿਤਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਦੈਵੈਰ੍ਨਿਜਿਤਾਃ ਪੁਨਃ । ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਿਤੋ ਲੋਕੋ ਭਾਗ੍ਯੈਰ੍ਜਯਪਰਾਜਯੈਃ
ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਤੇ ਹਾਰ ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਯੁਗਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਾਂਬੁਭੋਜਨਮ੍ । ਯਾਨਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਂ ਚੈਵ ਸ਼ੇषਂ ਦੁਃਖਾਯ ਕੇਵਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਜੋੜਾ ਕੱਪੜੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸਵਾਰੀ, ਸੋਣ ਲਈ ਖਟਿਆ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਅਸਥਾਨ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਮੇ ਚਾਪਿ ਭਵਨੇ ਖਟ੍ਵਾਮਾਤ੍ਰ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । ਉਦਕੁਂਭਸਹਸ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯਾਸ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਤਰਃ
ਸੱਤਵੇਂ ਮਹਲ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਖਟਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषੇ ਤੂਰ੍ਯਨਿਰ੍ਘੋषਃ ਸਮਂ ਪੁਰਨਿਵਾਸਿਭਿਃ । ਰਾਜ੍ਯੇਭਿਮਾਨਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਮਮੇਦਂ ਵਾਦ੍ਯਤੇ ਗृਹੇ
ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਣ ਹੀ ਵਜਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ'।
ਸਰ੍ਵਮਾਭਰਣਂ ਭਾਰਃ ਸਰ੍ਵਮਾਲੇਪਨਂ ਮਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲਪਿਤਂ ਗੀਤਂ ਨृਤ੍ਯਮੁਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਝੰਝਟ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਲੇਪ ਗੰਦਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਗੀਤ ਤੇ ਨੱਚਣ, ਇਹ ਸਭ ਮਸਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਰਾਜ੍ਯਸਂਭੋਗੈਃ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਵਿਚਾਰਤਃ । ਨृਪਾਣਾਂ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਚਿਂਤਾ ਵਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਜਿਗੀषਯਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸ਼੍ਰੀਮਦਾਲੇਪਾਨ੍ਨਹੁषਾਦ੍ਯਾ ਮਹਾਨृਪਾਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਕਃ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਵਿਂਦਤੇ ਸੁਖਮ੍
ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਹੁਸ਼ ਆਦਿਕ, ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਦੌਲਤ ਵਿਚ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗੇਪਿ ਚ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੀਪ੍ਤਾਂ ਪਰਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ । ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਦੇਵਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਮ੍
ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੌਲਤ ਵੇਖੀਏ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
ਨਰੈਃ ਪੁਣ੍ਯਫਲਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਮੂਲਚ੍ਛੇਦੇਨ ਭੁਜ੍ਯਤੇ । ਨ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਸੋऽਤ੍ਰ ਦੋषਃ ਸੁਦਾਰੁਣਃ
ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਤਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੂਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਮੀ ਹੈ।
ਛਿਨ੍ਨਮੂਲਤਰੁਰ੍ਯਦ੍ਵਦ੍ਦਿਵਸੈਃ ਪਤਤਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਨਿਪਤਂਤਿ ਦਿਵੌਕਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਰੁੱਖ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਵੀ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਖਾਭਿਲਾषਨਿष੍ਠਾਨਾਂ ਸੁਖਭੋਗਾਦਿ ਸਂਪ੍ਲਵੈਃ । ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍ਪਤਿਤਂ ਦੁਃਖਂ ਕष੍ਟਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇਦਿਵੌਕਸਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਸੁਖ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇऽਪਿ ਦੇਵਾਨਾਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸੌਖ੍ਯਂ ਵਿਚਾਰਤਃ । ਕ੍ਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾਸਿਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਭੋਗਾਯ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਤੇ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਦੁਃਖਂ ਮਹਤ੍ਕष੍ਟਂ ਨਰਕਾਗ੍ਨਿषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਘੋਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਾਯ ਸਂਭਵੈਃ
ਉਥੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਠਾਰਚ੍ਛੇਦਨਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਵਲ੍ਕਲਾਨਾਂ ਚ ਤਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਪਰ੍ਣਸ਼ਾਖਾਫਲਾਨਾਂ ਚ ਪਾਤਸ਼੍ਚਂਡੇਨ ਵਾਯੁਨਾ
ਉਥੇ ਤੇਜ਼ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛਾਲਾਂ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਢਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਮੂਲਨਾਨ੍ਨਦੀਭਿਸ਼੍ਚ ਗਜੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੇਹਿਭਿਃ । ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਹਿਮਸ਼ੋषੈਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਾਤਿषੁ
ਨਦੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ, ਠੰਢ ਤੇ ਸੁੱਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਦ੍ਭੁਜਂਗਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਕ੍ਰੋਧੇ ਦੁਃਖਂ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍ । ਦੁष੍ਟਾਨਾਂ ਘਾਤਨਂ ਲੋਕੇ ਪਾਸ਼ੇਨ ਚ ਨਿਬਂਧਨਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਾਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕਸ੍ਮਾਜ੍ਜਨ੍ਮਮਰਣਂ ਕੀਟਾਨਾਂ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਸਰੀਸृਪਨਿਕਾਯਾਨਾਮੇਵਂ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਧਾ
ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਝ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਸ਼ੂਨਾਮਾਤ੍ਮਸ਼ਮਨਂ ਦਂਡਤਾਡਨਮੇਵ ਚ । ਨਾਸਾਵੇਧੇਨ ਸਂਤ੍ਰਾਸਃ ਪ੍ਰਤੋਦੇਨ ਸੁਤਾਡਨਮ੍
ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਛੇਦਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵੇਤ੍ਰਕਾष੍ਠਾਦਿਨਿਗਡੈਰਂਕੁਸ਼ੇਨਾਂਗਬਂਧਨਮ੍ । ਭਾਵੇਨ ਮਨਸਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ੈਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਾ ਯੁਵਾਦਿਪੀਡਨਮ੍
ਲਾਠੀਆਂ, ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਦੁੱਖ, ਮੰਗਣ ਜਾਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਤਕਲੀਫ—all ਇਹ ਸਭ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਯੂਥਵਿਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਬਲਾਨ੍ਨਯਨਬਂਧਨੇ । ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਸਂਤਿ ਕਾਯਾਨਾਮੇਵਂ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਸ਼ਃ
ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ, ਜਬਰਦਸਤੀ ਲਿਜਾਣਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍षਾਸ਼ੀਤਾਤਪਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਸੁਕष੍ਟਂ ਗ੍ਰਹਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਾਨਾਤਿ ਕਾਯਾਨਾਮੇਵਂ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਧਾ
ਮੀਂਹ, ਠੰਢ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਵਾਸੇ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਂ ਤਥਾ ਨृਣਾਮ੍ । ਸੁਬਾਲ੍ਯਦੁਃਖਂ ਚਾਜ੍ਞਾਨਂ ਕੌਮਾਰੇ ਗੁਰੁਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਯੌਵਨੇ ਕਾਮਰਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਃਖਂ ਚੈਵੇਰ੍ष੍ਯਯਾ ਪੁਨਃ । ਕृषਿਵਾਣਿਜ੍ਯਸੇਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕ ਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵੀ; ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਕਲੀਫ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਵृਦ੍ਧਭਾਵੇ ਚ ਜਰਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ । ਮਰਣੇ ਚ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਯਾਂ ਤਤੋਧਿਕਮ੍
ਵਧਾਪੇ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜਾਗ੍ਨਿਜਲਦਾਘਾਤਚੌਰਸ਼ਤ੍ਰੁ ਭਯਂ ਮਹਤ੍ । ਅਰ੍ਥਸ੍ਯਾਰ੍ਜਨਰਕ੍ਸ਼ਾਯਾਂ ਭਯਂ ਨਾਸ਼ੇ ਵ੍ਯਯੇ ਪੁਨਃ
ਰਾਜੇ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਮਾਰ-ਕੁੱਟ, ਚੋਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਡਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਮਤ੍ਸਰੋ ਦਮ੍ਭੋ ਧਨਾਧਿਕ੍ਯੇ ਭਯਂ ਮਹਤ੍ । ਅਕਾਰ੍ਯੇ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਾਨਿ ਧਨਿਨਾਂ ਸਦਾ
ਮੁਸੀਬਤ, ਈਰਖਾ, ਦਿਖਾਵਾ, ਤੇ ਧਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਡਾ ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਧਨੀਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭृਤ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਃ ਕੁਸੀਦਂ ਚ ਦਾਸਤ੍ਵਂ ਪਰਤਂਤ੍ਰਤਾ । ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਭਿਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ
ਨੌਕਰੀ, ਸੂਦਖੋਰੀ, ਗੁਲਾਮੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਤੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਂ ਦੁਰ੍ਭਗਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਰ੍ਖਤ੍ਵਂ ਚ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ । ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਭਾਗਸ਼੍ਚ ਨਾਰਕਂ ਰਾਜਵਿਕ੍ਰਮਮ੍
ਅਕਾਲ, ਮਾੜਾ ਨਸੀਬ, ਮੂਰਖਤਾ, ਗਰੀਬੀ, ਹੇਠਲਾ ਦਰਜਾ, ਨਰਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ੁਲਮ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਭਿਭਵਂ ਦੁਃਖਮਨ੍ਯਾਂਨ੍ਯਤੋ ਭਯਂ ਮਹਤ੍ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਞੋ ਦੁਃਖਂ ਮਹੀਭृਤਾਮ੍
ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।