ਨੌषਧਂ ਨ ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਨ ਮਾਤਾ ਨ ਚ ਬਾਂਧਵਾਃ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਂਤਿ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤੁਂ ਨਰਂ ਕਾਲੇਨ ਪੀਡਿਤਮ੍
ਨਾ ਦਵਾਈ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਮਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਕੋਈ ਵੀ ਵਕਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਰਸਾਯਨ ਤਪੋ ਜਾਪ੍ਯਯੋਗਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਅਵਾਂਤਰਿਤਸ਼ਾਂਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲਮृਤ੍ਯੁਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਰਸਾਇਣ, ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਕਤ ਦੀ ਮੌਤ ਫਿਰ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਯੋਨਿਕੀਟੇषੁ ਮृਤਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ । ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਵਿਯੋਗਂ ਕਰ੍ਮਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿੱਛੋੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮਰਣਂ ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਨ ਨਾਸ਼ਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਮਹਾਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਮਰ੍ਮਸੁ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਜਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ।
ਯਦ੍ਦੁਃਖਂ ਮਰਣੇ ਜਂਤੋਰ੍ਨ ਤਸ੍ਯੇਹੋਪਮਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਹਾ ਤਾਤ ਮਾਤਃ ਕਾਂਤੇਤਿ ਕ੍ਰਂਦਤ੍ਯੇਵਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਃ
ਜੀਵ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ 'ਹਾਏ ਪਿਉ! ਮਾਂ! ਪ੍ਰੀਤਮ!' ਆਖ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਂਡੂਕ ਇਵ ਸਰ੍ਪੇਣ ਗ੍ਰਸ੍ਯਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਜਗਤ੍ । ਬਾਂਧਵੈਃ ਸ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੰਡੂਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੌਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਂ ਚ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ । ਖਟ੍ਵਾਯਾਂ ਪਰਿਵृਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਖੱਟ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਮੂਢਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਵਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਖਟ੍ਵਾਤੋ ਵਾਂਛਤੇ ਭੂਮਿਂ ਭੂਮੇਃ ਖਟ੍ਵਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮਹੀਮ੍
ਉਹ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇਮਤਲਬ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖੱਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਖੱਟ ਤੇ ਜਾਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਲਜ੍ਜਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਵਿष੍ਠਾਨੁਲੇਪਿਤਃ । ਯਾਚਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸਲਿਲਂ ਸ਼ੁष੍ਕਕਂਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਃ
ਉਹ ਬੇਬਸ ਤੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਕੀ ਗਲ੍ਹ, ਹੋਠ ਤੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਚਿਂਤਯਾਨਃ ਸ੍ਵਵਿਤ੍ਤਾਨਿ ਕਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਮृਤੇ ਮਯਿ । ਯਮਦੂਤੈਰ੍ਨੀਯਮਾਨਃ ਕਾਲਪਾਸ਼ੇਨ ਕਰ੍षਿਤਃ
ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—'ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹੋਣਗੇ?'—ਉਸਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਪਸ਼੍ਯਤਾਮੇਵਂ ਗਲੋ ਘੁਰੁਘੁਰਾਯਤੇ । ਜੀਵਸ੍ਤृਣਜਲੌਕੇਵ ਦੇਹਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਗਲ੍ਹ ਘੁੜ-ਘੁੜ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿੰਦ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘਾਸ ਜਾਂ ਜੂਂ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮਂਗਂ ਚ ਦੇਹਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਮਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਦ੍ਦੁਃਖਮਧਿਕਂ ਹਿ ਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍
ਉਹ ਜਿੰਦ ਉਪਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੱਛਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਿਕਂ ਮਰਣੇ ਦੁਃਖਮਨਂਤਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਕृਤਮ੍ । ਜਗਤਾਂ ਪਤਿਰਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਾਮਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਪਲਕ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਸਤੇ ਵੀ, ਮੰਗ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬੌਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।
ਅਧਿਕਃ ਕੋਪਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋ ਨ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ਲਾਘਵਮ੍ । ਜ੍ਞਾਤਂ ਮਯੇਦਮਧੁਨਾ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਭਵਤਿ ਯਦ੍ਗੁਰੁਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਕੀ ਹੈ।
ਨ ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤृष੍ਣਾਲਾਘਵਕਾਰਣਮ੍ । ਆਦੌ ਦੁਃਖਂ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦੁਃਖਮਂਤੇ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਦੁਃਖ ਪਰਂਪਰਾ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਨ ਨਰਃ ਸ਼ੋਚਯੇਜ੍ਜਨ੍ਮ ਨ ਵਿਰਜ੍ਯਤਿ ਤੇਨ ਵੈ । ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਨ੍ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮਲ੍ਪਾਹਾਰਾਤ੍ਤਦਂਤਰਮ੍
ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੁਟਤੇ ਭੋਜਨੇ ਕਂਠੋ ਭੋਜਨੇ ਚ ਕੁਤਃ ਸੁਖਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਗਲਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚ੍ਛਾਂਤੌषਧਲੇਪੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿ ਵੇਦਨਾ ਤੀਵ੍ਰਾ ਨਿਃਸ਼ੇषਬਲਕृਂਤਨੀ
ਚੰਗੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਲਗਾ ਕੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭੁੱਖ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਯਾਭਿਭੂਤੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਯਥਾਨ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਨਰਃ । ਤਦ੍ਰਸੇਪਿ ਹਿ ਕਿਂ ਸੌਖ੍ਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਪਰਿਵਰ੍ਤਿਨਿ
ਇਸ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸੁਆਦ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ?
ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਦਰ੍ਧਕਾਲੇਨ ਕਂਠਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਨਮੋषਧਵਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਹ ਸੁਆਦ ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭੁੱਖ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਲਈ ਰੋਟੀ ਵੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਤਤ੍ਸੁਖਾਯ ਮਂਤਵ੍ਯਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਪਂਡਿਤੈਃ । ਮृਤੋਪਮਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ਼ੇਤੇ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ; ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਤਮਸਾ ਚੋਦਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰਬੋਧੇਪਿ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯੇषੂਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਥੇ ਵੀ, ਜੇ ਮਨ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਜੇ ਮਨ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਕृषਿਵਾਣਿਜ੍ਯਸੇਵਾਦ੍ਯ ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਾਦਿ ਪਰਸ਼੍ਰਮੈਃ । ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਯਾ
ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ, ਗਾਂਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ; ਸਵੇਰੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ—
ਤृਪ੍ਤਾਃ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਬਾਧ੍ਯਂਤੇ ਨਿਦ੍ਰਯਾ ਨਿਸ਼ਿ ਜਂਤਵਃ । ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੋਪਾਰ੍ਜਨੇ ਦੁਃਖਂ ਦੁਃਖਮਰ੍ਜਿਤਰਕ੍ਸ਼ਣੇ
ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੌਲਤ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਮਾਈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ੇ ਦੁਃਖਂ ਵ੍ਯਯੇ ਦੁਃਖਮਰ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਕੁਤਃ ਸੁਖਮ੍ । ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਸਲਿਲੇਭ੍ਯੋਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਵਜਨਾਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਪਿ
ਉਹ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ, ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ—ਫਿਰ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ? ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ—
ਭਯਮਰ੍ਥਵਤਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਦੇਹਭृਤਾਮਿਵ । ਖੇ ਯਥਾ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਮਾਂਸਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਰ੍ਭੁਵਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਡਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—
ਜਲੇ ਚ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯੈਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਤ੍ਤਵਾਨ੍ । ਵਿਮੋਹਯਂਤਿ ਸਂਪਤ੍ਸੁ ਵਾਰਯਂਤਿ ਵਿਪਤ੍ਸੁ ਚ
ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਖ ਸਮੇਂ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਮੇਂ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਖੇਦਯਂਤ੍ਯਰ੍ਜਨੇ ਕਾਲੇ ਕਦਾਰ੍ਥਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸੁਖਾਵਹਾਃ । ਪ੍ਰਾਗਰ੍ਥਪਤਿਰੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ
ਕਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਯੋਰਰ੍ਥਪਤਿਰ੍ਦੁਃਖੀ ਸੁਖੀ ਮਨ੍ਯੇਰ੍ਵਿਰਕ੍ਤਧੀਃ । ਵਸਂਤਗ੍ਰੀष੍ਮਤਾਪੇਨ ਦਾਰੁਣਂ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵਸੁ
ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ—