ਜਰਾਭਿਭੂਤੋਪਿ ਜਂਤੁਃ ਪਤ੍ਨੀਪੁਤ੍ਰਾਦਿਬਾਂਧਵੈਃ । ਅਸ਼ਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਰਾਚਾਰੈਰ੍ਭृਤ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੰਦੇ ਨੌਕਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਧਰ੍ਮਮਰ੍ਥਂ ਕਾਮਂ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਜਰਯਾਯੁਤਃ । ਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਵਾ ਧਰ੍ਮਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਧਨ, ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਦੀਨਾਂ ਵੈषਮ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਮੂਹੇਨ ਦੇਹੋਯਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਆਦਿ ਦੀ ਅਸਮਤਾ ਨੂੰ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਦਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਾਤਾਦ੍ਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪਂਜਰਸ੍ਯ ਚ
ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮਝੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਰੋਗੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਯਾਤਿ ਦੇਹੀ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਧਾ । ਤਾਨਿ ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵੇਦ੍ਯਾਨਿ ਕਿਮਨ੍ਯਤ੍ਕਥਯਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਏਕੋਤ੍ਤਰਂ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼ਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰੈਕਃ ਕਾਲਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੇषਾਸ਼੍ਚਾਗਂਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਮੌਤਾਂ ਠਹਿਰੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੇ ਤ੍ਵਿਹਾਗਂਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਂਤਿ ਭੇषਜੈਃ । ਜਪਹੋਮਪ੍ਰਦਾਨੈਸ਼੍ਚ ਕਾਲਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇੱਥੇ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਜਪ, ਹੋਮ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਕਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਯਦਿ ਵਾਪਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਸ੍ਵਾਦਾਦਸ਼ਂਕਿਤਃ । ਨ ਚਾਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਬਿਭੇਤਿ ਸਃ
ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ।
ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ੍ਤਥਾ । ਵਿषਾਣਿ ਚਾਭਿਚਾਰਾਸ਼੍ਚ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸੱਪ ਆਦਿ ਜੀਵ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਾਦੂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਹ ਹਨ।
ਪੀਡਿਤਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਧਨ੍ਵਂਤਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥੀਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਕਾਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੀ ਆਪ ਉਸਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਵਕਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਨੌषਧਂ ਨ ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਨ ਮਾਤਾ ਨ ਚ ਬਾਂਧਵਾਃ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਂਤਿ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤੁਂ ਨਰਂ ਕਾਲੇਨ ਪੀਡਿਤਮ੍
ਨਾ ਦਵਾਈ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਮਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਕੋਈ ਵੀ ਵਕਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਰਸਾਯਨ ਤਪੋ ਜਾਪ੍ਯਯੋਗਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਅਵਾਂਤਰਿਤਸ਼ਾਂਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲਮृਤ੍ਯੁਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਰਸਾਇਣ, ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਕਤ ਦੀ ਮੌਤ ਫਿਰ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਯੋਨਿਕੀਟੇषੁ ਮृਤਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ । ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਵਿਯੋਗਂ ਕਰ੍ਮਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿੱਛੋੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮਰਣਂ ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਨ ਨਾਸ਼ਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਮਹਾਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਮਰ੍ਮਸੁ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਜਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ।
ਯਦ੍ਦੁਃਖਂ ਮਰਣੇ ਜਂਤੋਰ੍ਨ ਤਸ੍ਯੇਹੋਪਮਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਹਾ ਤਾਤ ਮਾਤਃ ਕਾਂਤੇਤਿ ਕ੍ਰਂਦਤ੍ਯੇਵਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਃ
ਜੀਵ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ 'ਹਾਏ ਪਿਉ! ਮਾਂ! ਪ੍ਰੀਤਮ!' ਆਖ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਂਡੂਕ ਇਵ ਸਰ੍ਪੇਣ ਗ੍ਰਸ੍ਯਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਜਗਤ੍ । ਬਾਂਧਵੈਃ ਸ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੰਡੂਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੌਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਂ ਚ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ । ਖਟ੍ਵਾਯਾਂ ਪਰਿਵृਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਖੱਟ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਮੂਢਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਵਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਖਟ੍ਵਾਤੋ ਵਾਂਛਤੇ ਭੂਮਿਂ ਭੂਮੇਃ ਖਟ੍ਵਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮਹੀਮ੍
ਉਹ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇਮਤਲਬ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖੱਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਖੱਟ ਤੇ ਜਾਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਲਜ੍ਜਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਵਿष੍ਠਾਨੁਲੇਪਿਤਃ । ਯਾਚਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸਲਿਲਂ ਸ਼ੁष੍ਕਕਂਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਃ
ਉਹ ਬੇਬਸ ਤੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਕੀ ਗਲ੍ਹ, ਹੋਠ ਤੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਚਿਂਤਯਾਨਃ ਸ੍ਵਵਿਤ੍ਤਾਨਿ ਕਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਮृਤੇ ਮਯਿ । ਯਮਦੂਤੈਰ੍ਨੀਯਮਾਨਃ ਕਾਲਪਾਸ਼ੇਨ ਕਰ੍षਿਤਃ
ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—'ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹੋਣਗੇ?'—ਉਸਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਪਸ਼੍ਯਤਾਮੇਵਂ ਗਲੋ ਘੁਰੁਘੁਰਾਯਤੇ । ਜੀਵਸ੍ਤृਣਜਲੌਕੇਵ ਦੇਹਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਗਲ੍ਹ ਘੁੜ-ਘੁੜ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿੰਦ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘਾਸ ਜਾਂ ਜੂਂ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮਂਗਂ ਚ ਦੇਹਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਮਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਦ੍ਦੁਃਖਮਧਿਕਂ ਹਿ ਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍
ਉਹ ਜਿੰਦ ਉਪਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੱਛਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਿਕਂ ਮਰਣੇ ਦੁਃਖਮਨਂਤਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਕृਤਮ੍ । ਜਗਤਾਂ ਪਤਿਰਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਾਮਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਪਲਕ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਸਤੇ ਵੀ, ਮੰਗ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬੌਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।
ਅਧਿਕਃ ਕੋਪਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋ ਨ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ਲਾਘਵਮ੍ । ਜ੍ਞਾਤਂ ਮਯੇਦਮਧੁਨਾ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਭਵਤਿ ਯਦ੍ਗੁਰੁਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਕੀ ਹੈ।
ਨ ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤृष੍ਣਾਲਾਘਵਕਾਰਣਮ੍ । ਆਦੌ ਦੁਃਖਂ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦੁਃਖਮਂਤੇ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਦੁਃਖ ਪਰਂਪਰਾ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਨ ਨਰਃ ਸ਼ੋਚਯੇਜ੍ਜਨ੍ਮ ਨ ਵਿਰਜ੍ਯਤਿ ਤੇਨ ਵੈ । ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਨ੍ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮਲ੍ਪਾਹਾਰਾਤ੍ਤਦਂਤਰਮ੍
ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੁਟਤੇ ਭੋਜਨੇ ਕਂਠੋ ਭੋਜਨੇ ਚ ਕੁਤਃ ਸੁਖਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਗਲਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚ੍ਛਾਂਤੌषਧਲੇਪੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿ ਵੇਦਨਾ ਤੀਵ੍ਰਾ ਨਿਃਸ਼ੇषਬਲਕृਂਤਨੀ
ਚੰਗੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਲਗਾ ਕੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭੁੱਖ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਯਾਭਿਭੂਤੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਯਥਾਨ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਨਰਃ । ਤਦ੍ਰਸੇਪਿ ਹਿ ਕਿਂ ਸੌਖ੍ਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਪਰਿਵਰ੍ਤਿਨਿ
ਇਸ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸੁਆਦ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ?