ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਭਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ਯਂ ਚ ਮੋਹਾਦ੍ਬਾਲਃ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਕੌਮਾਰਃ ਕਰ੍ਣਵੇਧੇਨ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਸ਼੍ਚ ਤਾਡਨੈਃ
ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ, ਬੱਚਾ ਗੰਦ ਤੇ ਪਿਸਾਬ ਆਦਿ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਕੰਨ ਛੇਦਣ ਤੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਲੋਂ ਮਾਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਧ੍ਯਯਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ । ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇਂਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਕਾਮਰਾਗਪ੍ਰਪੀਡਿਨਃ
ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਬੇਕਾਬੂ ਚਲਣ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰੋਗਾਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਸਤਤਂ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਹਿ ਯੌਵਨੇ । ਈਰ੍ष੍ਯਾਸੁ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਮੋਹਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਸ੍ਯਾਤ੍ਕੁਪਿਤਸ੍ਯੈਵ ਰਾਗੋ ਦੁਃਖਾਯ ਕੇਵਲਮ੍ । ਰਾਤ੍ਰੌ ਨ ਵਿਂਦਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਾਮਾਗ੍ਨਿ ਪਰਿਖੇਦਿਤਃ
ਉਥੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।
ਦਿਵਾ ਵਾਪਿ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਮਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਚਿਂਤਯਾ । ਸ੍ਤ੍ਰੀष੍ਵਾਯਾਸਿਤਦੇਹਸ੍ਯ ਯੇ ਪੁਂਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਿਂਦਵਃ
ਦਿਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਜਿਸ ਮਰਦ ਦਾ ਸਰੀਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੀਜ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ—
ਨ ਤੇ ਸੁਖਾਯ ਮਂਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾ ਇਵ ਬਿਂਦਵਃ । ਕृਮਿਭਿਸ੍ਤਾਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕੁष੍ਠਿਨਃ ਪਾਮਰਸ੍ਯ ਚ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੀੜਿਆਂ, ਕੋੜ ਜਾਂ ਨੀਚ ਜਨਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—
ਕਂਡੂਯਨਾਗ੍ਨਿਤਾਪੇਨ ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸੌਖ੍ਯਮਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਚਿਂਤਯਾ
ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਜਲੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਜੋ ਸੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਤਾਦृਸ਼ਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਮਂਤਵ੍ਯਮਧਿਕਂ ਨੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਦਨਾ ਸੈਵ ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਚਿਤ੍ਤਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ
ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਹੀ ਸੁਖ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮਰਦ ਦਾ ਦਰਦ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪੁਰਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਂਤੇ ਸੈਵਾਨ੍ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ । ਤਦੇਵਂ ਜਰਯਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਮਾਮਯਾ ਵ੍ਯਪਿਨਪ੍ਰਿਯਮ੍
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਆਖਰ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਪਰਾਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜਰਯਾ ਪਰਿਪੀਡਿਤਮ੍ । ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ ਵਿਰਜ੍ਯੇਤ ਕੋਨ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਚੇਤਨਃ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵਾਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਣ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੇ ਜੋ ਬੇਸਮਝ ਹੈ।
ਜਰਾਭਿਭੂਤੋਪਿ ਜਂਤੁਃ ਪਤ੍ਨੀਪੁਤ੍ਰਾਦਿਬਾਂਧਵੈਃ । ਅਸ਼ਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਰਾਚਾਰੈਰ੍ਭृਤ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੰਦੇ ਨੌਕਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਧਰ੍ਮਮਰ੍ਥਂ ਕਾਮਂ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਜਰਯਾਯੁਤਃ । ਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਵਾ ਧਰ੍ਮਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਧਨ, ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਦੀਨਾਂ ਵੈषਮ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਮੂਹੇਨ ਦੇਹੋਯਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਆਦਿ ਦੀ ਅਸਮਤਾ ਨੂੰ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਦਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਾਤਾਦ੍ਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪਂਜਰਸ੍ਯ ਚ
ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮਝੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਰੋਗੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਯਾਤਿ ਦੇਹੀ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯਨੇਕਧਾ । ਤਾਨਿ ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵੇਦ੍ਯਾਨਿ ਕਿਮਨ੍ਯਤ੍ਕਥਯਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਏਕੋਤ੍ਤਰਂ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼ਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰੈਕਃ ਕਾਲਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੇषਾਸ਼੍ਚਾਗਂਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਮੌਤਾਂ ਠਹਿਰੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੇ ਤ੍ਵਿਹਾਗਂਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਂਤਿ ਭੇषਜੈਃ । ਜਪਹੋਮਪ੍ਰਦਾਨੈਸ਼੍ਚ ਕਾਲਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇੱਥੇ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਜਪ, ਹੋਮ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਕਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਯਦਿ ਵਾਪਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਸ੍ਵਾਦਾਦਸ਼ਂਕਿਤਃ । ਨ ਚਾਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਬਿਭੇਤਿ ਸਃ
ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ।
ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ੍ਤਥਾ । ਵਿषਾਣਿ ਚਾਭਿਚਾਰਾਸ਼੍ਚ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸੱਪ ਆਦਿ ਜੀਵ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਾਦੂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਹ ਹਨ।
ਪੀਡਿਤਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਧਨ੍ਵਂਤਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥੀਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਕਾਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੀ ਆਪ ਉਸਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਵਕਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਨੌषਧਂ ਨ ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਨ ਮਾਤਾ ਨ ਚ ਬਾਂਧਵਾਃ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਂਤਿ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤੁਂ ਨਰਂ ਕਾਲੇਨ ਪੀਡਿਤਮ੍
ਨਾ ਦਵਾਈ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਮਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਕੋਈ ਵੀ ਵਕਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਰਸਾਯਨ ਤਪੋ ਜਾਪ੍ਯਯੋਗਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਅਵਾਂਤਰਿਤਸ਼ਾਂਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲਮृਤ੍ਯੁਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਰਸਾਇਣ, ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਕਤ ਦੀ ਮੌਤ ਫਿਰ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਯੋਨਿਕੀਟੇषੁ ਮृਤਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ । ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਵਿਯੋਗਂ ਕਰ੍ਮਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿੱਛੋੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮਰਣਂ ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਨ ਨਾਸ਼ਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਮਹਾਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਮਰ੍ਮਸੁ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਜਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ।
ਯਦ੍ਦੁਃਖਂ ਮਰਣੇ ਜਂਤੋਰ੍ਨ ਤਸ੍ਯੇਹੋਪਮਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਹਾ ਤਾਤ ਮਾਤਃ ਕਾਂਤੇਤਿ ਕ੍ਰਂਦਤ੍ਯੇਵਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਃ
ਜੀਵ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ 'ਹਾਏ ਪਿਉ! ਮਾਂ! ਪ੍ਰੀਤਮ!' ਆਖ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਂਡੂਕ ਇਵ ਸਰ੍ਪੇਣ ਗ੍ਰਸ੍ਯਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਜਗਤ੍ । ਬਾਂਧਵੈਃ ਸ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੰਡੂਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੌਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਂ ਚ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ । ਖਟ੍ਵਾਯਾਂ ਪਰਿਵृਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਖੱਟ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਮੂਢਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਵਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਖਟ੍ਵਾਤੋ ਵਾਂਛਤੇ ਭੂਮਿਂ ਭੂਮੇਃ ਖਟ੍ਵਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮਹੀਮ੍
ਉਹ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇਮਤਲਬ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖੱਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਖੱਟ ਤੇ ਜਾਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਲਜ੍ਜਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਵਿष੍ਠਾਨੁਲੇਪਿਤਃ । ਯਾਚਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸਲਿਲਂ ਸ਼ੁष੍ਕਕਂਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਃ
ਉਹ ਬੇਬਸ ਤੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਕੀ ਗਲ੍ਹ, ਹੋਠ ਤੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਚਿਂਤਯਾਨਃ ਸ੍ਵਵਿਤ੍ਤਾਨਿ ਕਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਮृਤੇ ਮਯਿ । ਯਮਦੂਤੈਰ੍ਨੀਯਮਾਨਃ ਕਾਲਪਾਸ਼ੇਨ ਕਰ੍षਿਤਃ
ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—'ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹੋਣਗੇ?'—ਉਸਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।