ਗੁਲ੍ਮਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜਾਯਂਤੇ ਸਦ੍ਯਃ ਪੀਡਾਕਰਾਸ੍ਤਦਾ । ਏਭਿਰ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਯੋਯਂ ਨਹੁषਾਤ੍ਮਜ । ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਣਸਮਾਯੋਗਾਦ੍ਦਿਵਂ ਯਾਤਿ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ
ਉਥੇ ਗਠੜੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਨ੍ਹਾ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕਾਯੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਭਾਗੋऽਯਂ ਸਮਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ । ਨ ਕਾਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਯਾਤਿ ਯਥਾ ਪृਥ੍ਵੀ ਤਥਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਦੋषੌਘੈਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਯਃ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖਾਮੀਆਂ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਪੁਰਾਣੇ ਭੂਮਿਖਂਡੇ ਵੇਨੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਮਾਤਾਪਿਤृਤੀਰ੍ਥ-। ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਪਂਚषष੍ਟਿਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਵਾਂ-ਸਠ ਚੈਪਟਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਯਯਾਤਿਰੁਵਾਚ- ਪਾਪਾਤ੍ਪਤਤਿ ਕਾਯੋਯਂ ਧਰ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸ਼ृਣੁ ਮਾਤਲੇ । ਵਿਸ਼ੇषਂ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਮਹੀਤਲੇ
ਯਯਾਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਤਲੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ; ਸੁਣੋ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭੀ ਮੈਂ ਪੂਣ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਾਯੋ ਯਥਾ ਹਿ ਪਤਨਂ ਪੁਰਾ । ਕਥਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਦੇਹਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਵਦ
ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਮਾਤਲਿਰੁਵਾਚ- ਅਥ ਨਾਰਕਿਣਾਂ ਪੁਂਸਾਮਧਰ੍ਮਾਦੇਵ ਕੇਵਲਾਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਜਾਯਤੇ
ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ, ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਰ੍ਮੇਣ ਚੈਕੇਨ ਦੇਵਾਨਾਮੌਪਪਾਦਿਕਮ੍ । ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭੂਤਸਾਰਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਧਰਮ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦਿਵਿਆ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਵ੍ਯਤਿਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਯਚ੍ਛਰੀਰਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਤਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਹਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍
ਵੱਡੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝੋ।
ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤृਣਗੁਲ੍ਮਾਦਿ ਰੂਪਿਣਃ । ਕृਮਿਕੀਟਪਤਂਗਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਨਾਮਦੇਹਿਨਃ
ਜੋ ਉੱਗ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹਨ—ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਆਦਿ; ਤੇ ਜੋ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀੜੇ, ਜੰਗੂ, ਤੇ ਪਤੰਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਂਡਜਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਪਾ ਨਕ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭੂਪਤੇ । ਜਰਾਯੁਜਾਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਦਾਃ
ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਣਨ ਪੇਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਚੌਪਾਇਆ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸਿਕ੍ਤਾ ਜਲੈਰ੍ਭੂਮਿਰ੍ਰਕ੍ਤੇ ਉष੍ਮਵਿਪਾਚਿਤਾ । ਵਾਯੁਨਾ ਧਮ੍ਯਮਾਨਾ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਬੀਜਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਥੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਹੂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਉਪ੍ਤਾਨਿ ਬੀਜਾਨਿ ਸਂਸਿਕ੍ਤਾਨ੍ਯਂਭਸਾ ਪੁਨਃ । ਉਪਗਮ੍ਯ ਮृਦੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਲਭਾਵਂ ਵ੍ਰਜਂਤਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮੂਲਾਦਂਕੁਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਂਕੁਰਾਤ੍ਪਰ੍ਣਸਂਭਵਃ । ਪਰ੍ਣਾਨ੍ਨਾਲਂ ਤਤਃ ਕਾਂਡਂ ਕਾਂਡਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਵਃ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡੰਡੀ, ਤੇ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਵਾਚ੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਤ੍ਤਂਦੁਲਸਂਭਵਃ । ਤਂਦੁਲਾਚ੍ਚ ਤਤਃ ਪਕ੍ਵਾ ਭਵਂਤ੍ਯੋषਧਯਸ੍ਤਥਾ
ਉਗ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਚਾਵਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਵਲ ਪਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਵਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਯਂਤਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਸਾਰਾਢ੍ਯਾਃ ਸ਼ੇषਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਃਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜੌ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਾਵਲ ਤੱਕ ਸਤਾਰਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫਲ-ਸਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਾ ਲੂਨਾ ਮਰ੍ਦਿਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵਸਂਸ੍ਕृਤਾਃ । ਸ਼ੂਰ੍ਪੋਲੂਖਲਪਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਥਾਲਿਕੋਦਕਵਹ੍ਨਿਭਿਃ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪੀਸ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਦੇ, ਢੋਲੇ, ਪਾਤਰਾਂ, ਹੰਡੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
षਡ੍ਵਿਧਾ ਹਿ ਸ੍ਵਭੇਦੇਨ ਪਰਿਣਾਮਂ ਵ੍ਰਜਂਤਿ ਤਾਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਰਸਸਂਯੋਗਾਦਨੇਕਸ੍ਵਾਦਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਸ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਪੇਯਲੇਹ੍ਯਂ ਚੋष੍ਯਂ ਖਾਦ੍ਯਂ ਚ ਭੂਪਤੇ । ਤਾਸਾਂ ਭੇਦਾਃ षਡਂਗਾਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ षਡ੍ਗੁਣਾਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਬੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ: ਚਬਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਚੁਸਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਟਕਟਾ ਕੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਹਨ।
ਤਦਨ੍ਨਂ ਪਿਂਡਕਵਲੈਰ੍ਗ੍ਰਾਸੈਰ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਦੇਹਿਭਿਃ । ਅਨ੍ਨਮੂਲਾਸ਼ਯੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਅੰਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਗੋਲੇ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਭਰ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਕ੍ਵਂ ਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਂ ਸ ਵਾਯੁਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸਂਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਨਮਧ੍ਯੇ ਚ ਪਕ੍ਵਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृਥਗ੍ਗੁਣਮ੍
ਜੋ ਅਹਾਰ ਪਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਜਲਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਤਦਨ੍ਨਂ ਚ ਜਲੋਪਰਿ । ਜਲਸ੍ਯਾਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਂ ਧਮਤੇ ਸ਼ਨੈਃ
ਅੱਗ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੂਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯੁਨਾ ਧਮ੍ਯਮਾਨੋਗ੍ਨਿਰਤ੍ਯੁष੍ਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜਲਮ੍ । ਤਦਨ੍ਨਮੁष੍ਣਯੋਗੇਨ ਸਮਂਤਾਤ੍ਪਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਵਾਯੂ ਦੇ ਫੂਕਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਅੰਨ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਂ ਪृਥਕ੍ਕਿਟ੍ਟਂ ਪृਥਗ੍ਰਸਃ । ਮਲੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦੇਹਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਉਹ ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ ਵੱਖਰਾ। ਬਾਰਾਂ ਮਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਿ ਨਾਸਿਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਦਂਤੋष੍ਠ ਪ੍ਰਜਨਂ ਗੁਦਾ । ਮਲਾਨ੍ਸ੍ਰਵੇਦਥ ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਹੋਠ, ਜਨਨ ਅੰਗ ਤੇ ਗੁਦਾ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਪਸੀਨਾ, ਗੰਦ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਮਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮੇ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਨਾਡ੍ਯਃ ਸਮਂਤਤਃ । ਤਾਸਾਂ ਮੁਖੇषੁ ਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਥਾਪਯਤੇ ਰਸਮ੍
ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਉਹ ਸੁਖਮ ਰਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਰਸੇਨ ਤੇਨ ਤਾ ਨਾਡੀਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪੂਰਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਸਂਤਰ੍ਪਯਂਤਿ ਤਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਣਾ ਦੇਹਂ ਸਮਂਤਤਃ
ਉਸ ਰਸ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹਨ।
ਤਤਃ ਸ ਨਾਡੀਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਸ਼ਾਰੀਰੇਣੋष੍ਮਣਾ ਰਸਃ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਪਾਕਦ੍ਵਯਂ ਪੁਨਃ
ਫਿਰ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਰਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਕਦਾ ਹੈ। ਪਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਕਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿ ਮਜ੍ਜਾ ਮੇਦੋ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਰਕ੍ਤਾਲ੍ਲੋਮਾਨਿ ਮਾਂਸਂ ਚ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸਤਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਖੂਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੂਨ ਤੋਂ ਵਾਲ ਤੇ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਕੇਸ ਤੇ ਨਸਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਨਾਯੋਰ੍ਮਜ੍ਜਾ ਤਥਾਸ੍ਥੀਨਿ ਵਸਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸਂਭਵਾ । ਮਜ੍ਜਾਕਾਰੇਣ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਸਵਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਨਸਾਂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਚਰਬੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੱਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।