ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਾਯੋ ਨਾਸ਼ਰੂਪਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ । ਅਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਭੂਯੋ ਜਰਾਰੂਪੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅੱਗ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਰੂਪੇਣ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ ਦਾਰੁਣਃ । ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜਂਗਮਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜ੍ਵਰੇਣ ਪਰਿਪੀਡਿਤਾਃ
ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਇਸ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸ਼ਮਾਯਾਂਤਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਬਹੁਪੀਡਾ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ । ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਮਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂ ਤੇ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਮਹਾਰਾਜੋ ਮਾਤਲਿਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ।
ਯਯਾਤਿਰੁਵਾਚ- ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਕਃ ਕਾਯੋ ਮਾਤਲੇ ਚਾਤ੍ਮਨਾ ਸਹ । ਨਾਕਮੇष ਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਤਨ੍ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਕਾਰਣਂ ਵਦ
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਰੀਰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਤਲੀ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ; ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
ਮਾਤਲਿਰੁਵਾਚ- ਪਂਚਾਨਾਮਪਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਂਗਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੂਪਤੇ । ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਹ ਵਰ੍ਤਂਤੇ ਸਂਗਤ੍ਯਾ ਨੈਵ ਪਂਚ ਤੇ
ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ; ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਤਤ੍ਰ ਸਂਘਾਤਃ ਕਾਯਗ੍ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਜਰਯਾ ਪੀਡਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇਃ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਯਾਂਤਿ ਤੇ
ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਸਾਧਿਕਾ ਪृਥ੍ਵੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾ । ਰਸੈਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤਤਃ ਪृਥ੍ਵੀ ਮृਦੁਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਭੂਪਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਪਿਪੀਲਿਕਾਭਿਰ੍ਮੂषਿਕਾਭਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਛਿਦ੍ਰਾਣ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਜਾਯਂਤੇ ਵਲ੍ਮੀਕਾਸ਼੍ਚ ਮਹੋਦਰਾਃ
ਇਹ ਧਰਤੀ ਚੀਟੀ ਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਛੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਚੀਟੀ ਦੇ ਬਿਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਾਯੇ ਪ੍ਰਜਾਯਂਤੇ ਗਂਡਮਾਲਾ ਵਿਚਾਰ੍ਚਿਕਾਃ । ਕृਮਿਭਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕਾਯ ਏष ਨਰੋਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗਠਾਂ ਤੇ ਫੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਲ੍ਮਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜਾਯਂਤੇ ਸਦ੍ਯਃ ਪੀਡਾਕਰਾਸ੍ਤਦਾ । ਏਭਿਰ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਯੋਯਂ ਨਹੁषਾਤ੍ਮਜ । ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਣਸਮਾਯੋਗਾਦ੍ਦਿਵਂ ਯਾਤਿ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ
ਉਥੇ ਗਠੜੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਨ੍ਹਾ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕਾਯੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਭਾਗੋऽਯਂ ਸਮਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ । ਨ ਕਾਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਯਾਤਿ ਯਥਾ ਪृਥ੍ਵੀ ਤਥਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਦੋषੌਘੈਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਯਃ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖਾਮੀਆਂ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਪੁਰਾਣੇ ਭੂਮਿਖਂਡੇ ਵੇਨੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਮਾਤਾਪਿਤृਤੀਰ੍ਥ-। ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਪਂਚषष੍ਟਿਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਵਾਂ-ਸਠ ਚੈਪਟਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਯਯਾਤਿਰੁਵਾਚ- ਪਾਪਾਤ੍ਪਤਤਿ ਕਾਯੋਯਂ ਧਰ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸ਼ृਣੁ ਮਾਤਲੇ । ਵਿਸ਼ੇषਂ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਮਹੀਤਲੇ
ਯਯਾਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਤਲੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ; ਸੁਣੋ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭੀ ਮੈਂ ਪੂਣ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਾਯੋ ਯਥਾ ਹਿ ਪਤਨਂ ਪੁਰਾ । ਕਥਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਦੇਹਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਵਦ
ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਮਾਤਲਿਰੁਵਾਚ- ਅਥ ਨਾਰਕਿਣਾਂ ਪੁਂਸਾਮਧਰ੍ਮਾਦੇਵ ਕੇਵਲਾਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਜਾਯਤੇ
ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ, ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਰ੍ਮੇਣ ਚੈਕੇਨ ਦੇਵਾਨਾਮੌਪਪਾਦਿਕਮ੍ । ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭੂਤਸਾਰਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਧਰਮ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦਿਵਿਆ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਵ੍ਯਤਿਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਯਚ੍ਛਰੀਰਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਤਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਹਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍
ਵੱਡੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝੋ।
ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤृਣਗੁਲ੍ਮਾਦਿ ਰੂਪਿਣਃ । ਕृਮਿਕੀਟਪਤਂਗਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਨਾਮਦੇਹਿਨਃ
ਜੋ ਉੱਗ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹਨ—ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਆਦਿ; ਤੇ ਜੋ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀੜੇ, ਜੰਗੂ, ਤੇ ਪਤੰਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਂਡਜਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਪਾ ਨਕ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭੂਪਤੇ । ਜਰਾਯੁਜਾਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਦਾਃ
ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਣਨ ਪੇਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਚੌਪਾਇਆ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸਿਕ੍ਤਾ ਜਲੈਰ੍ਭੂਮਿਰ੍ਰਕ੍ਤੇ ਉष੍ਮਵਿਪਾਚਿਤਾ । ਵਾਯੁਨਾ ਧਮ੍ਯਮਾਨਾ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਬੀਜਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਥੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਹੂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਉਪ੍ਤਾਨਿ ਬੀਜਾਨਿ ਸਂਸਿਕ੍ਤਾਨ੍ਯਂਭਸਾ ਪੁਨਃ । ਉਪਗਮ੍ਯ ਮृਦੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਲਭਾਵਂ ਵ੍ਰਜਂਤਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮੂਲਾਦਂਕੁਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਂਕੁਰਾਤ੍ਪਰ੍ਣਸਂਭਵਃ । ਪਰ੍ਣਾਨ੍ਨਾਲਂ ਤਤਃ ਕਾਂਡਂ ਕਾਂਡਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਵਃ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡੰਡੀ, ਤੇ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਵਾਚ੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਤ੍ਤਂਦੁਲਸਂਭਵਃ । ਤਂਦੁਲਾਚ੍ਚ ਤਤਃ ਪਕ੍ਵਾ ਭਵਂਤ੍ਯੋषਧਯਸ੍ਤਥਾ
ਉਗ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਚਾਵਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਵਲ ਪਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਵਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਯਂਤਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਸਾਰਾਢ੍ਯਾਃ ਸ਼ੇषਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਃਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜੌ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਾਵਲ ਤੱਕ ਸਤਾਰਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫਲ-ਸਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਾ ਲੂਨਾ ਮਰ੍ਦਿਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵਸਂਸ੍ਕृਤਾਃ । ਸ਼ੂਰ੍ਪੋਲੂਖਲਪਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਥਾਲਿਕੋਦਕਵਹ੍ਨਿਭਿਃ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪੀਸ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਦੇ, ਢੋਲੇ, ਪਾਤਰਾਂ, ਹੰਡੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
षਡ੍ਵਿਧਾ ਹਿ ਸ੍ਵਭੇਦੇਨ ਪਰਿਣਾਮਂ ਵ੍ਰਜਂਤਿ ਤਾਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਰਸਸਂਯੋਗਾਦਨੇਕਸ੍ਵਾਦਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਸ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਪੇਯਲੇਹ੍ਯਂ ਚੋष੍ਯਂ ਖਾਦ੍ਯਂ ਚ ਭੂਪਤੇ । ਤਾਸਾਂ ਭੇਦਾਃ षਡਂਗਾਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ षਡ੍ਗੁਣਾਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਬੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ: ਚਬਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਚੁਸਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਟਕਟਾ ਕੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਹਨ।
ਤਦਨ੍ਨਂ ਪਿਂਡਕਵਲੈਰ੍ਗ੍ਰਾਸੈਰ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਦੇਹਿਭਿਃ । ਅਨ੍ਨਮੂਲਾਸ਼ਯੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਅੰਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਗੋਲੇ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਭਰ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।