ਰਾਮ ਚੰਦਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇੱਥੇ, ਇੱਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਣਾਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਉੱਚਤ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ।" ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਨਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਯਥਾਯੋਗਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੰਜ-ਧਾਰਾ ਨਦੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਿਤਰ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਓ; ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਮ, ਮੈਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਇਹ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ; ਦੱਸ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?" "ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗੀ? ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਨਮ ਲਈ ਸੋਚ।" "ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਦਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਮ, ਕਈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਕਈਕਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਧਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਇਕੱਲਾ, ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ; ਦੱਸ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਖੀ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਦੋਵੇਂ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਖੀ ਹੋਈ ਹਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ; ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਖਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਲੰਘਾਈ, ਤੇ ਫਿਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚਲਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ: "ਆ, ਉਠ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਚਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ।" ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ।" "ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਰਸਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਉਂ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?" "ਚਲ, ਸੁਭਾਵਕ, ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਵਿਕਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ।" "ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਪਿਤਾ-ਪੁਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ; ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸਾ ਹੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਚਲ, ਸੁਭਾਵਕ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡੀ ਸੀ? ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਸਾਲ ਤੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਸਾਲ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਮ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਚਲ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਹੁਣ, ਅਧ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਮੁੜ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਇਕੱਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਆ। ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਸਾਥੀ ਸੀਤਾ ਹੈ।" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ; ਦੋਵੇਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪਹਾੜ, 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਮ, ਅੱਠ-ਭਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਗੰਧ-ਰਹਿਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਨਾਕੀਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਹਟਾ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵਿਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਿਸ ਨੇ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ, ਚਲਾਊ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਹਿਲਾਈ ਸੀ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਿਸ ਨੇ, ਬਾਰ-ਬਾਰ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਾਨੁ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਰਾਇਆ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਵਿਰਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਸ਼ਕ-ਸੰਦੇਹ, ਤੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।