ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ? ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੌਵਰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੰਖਾ ਵਾਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ—ਇਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੁੜੀ ਨੂੰ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਖੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਛੁਪਾਉਂਦੀ। ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।” ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ। ਉਹ ਰਾਤ ਉਥੇ ਹੀ ਬਿਤਾਈ। ਜਦ ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕੋਸ ਤੱਕ, ਵੱਡੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ ਗਏ। ਰਾਘਵ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਦੂਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ! ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਦਿਵਿਆ ਕਾਰਜ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਦੈਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਰੀਰਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਆਦਿਕ ਦਾਨ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਨਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੰਜਧਾਰਾ ਨਦੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਿੱਤ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਆ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।” ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੋ ਜਾ; ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾਂਗੇ। ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਮੈਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਪੂਰੀ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? ਜਾਂ ਕੀ ਤੇਰੀ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੇਗੀ? ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਦੀ-ਖੇਡਦੀ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ; ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਰਾਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਇਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਲਈ ਸੋਚ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਧਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਮਾ, ਕਈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜ ਪੱਛੱਡ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਰ ਗਿਆ। ਕਈਕਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਧਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਾ ਅਕੇਲਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸੀਤਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਅਣਸੁਣੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਮਲੂਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਖਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਕੰਜ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਥੇ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ, ਤੇ ਫਿਰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ: “ਆ, ਉਠ, ਹੇ ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।” ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾ, ਹੇ ਕੰਜ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸ ਆਈਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ?” “ਚਲਾ ਜਾ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵੀ, ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਸੁਖਮਈ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫੇਰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਕੰਜ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹਨ।” “ਪਰ ਮੈਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਂ; ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਉਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਤੂੰ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾ ਜਾ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡੀ ਸੀ? ਮੈਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਸਾਲ, ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਮ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਤੇਰਾ ਜੋ ਭਾਗ ਹੈ, ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਚੱਲ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਹੁਣ, ਅੱਧੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਂਗਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ?