ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਸੀ—ਰਾਮਾ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ।" "ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਤਿੰਨੋ ਜਣੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਸਨ।" "ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਜਾ ਆ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਕਰਮ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਲਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵਸਤ੍ਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ; ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਵਾਸਤਵੀ ਕਦੋਂ ਮੁੱਕੇਗੀ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹੀ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕਦੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਪਰੋਸਾਂ—ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਵਾਂ, ਜਦਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਗਹਣੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ?" "ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚਾਮਰ ਝਲਦੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦਕਿ ਮੈਨੂੰ, ਇਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੁੜੀ ਨੂੰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।" "ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਰਾਮਾ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦੀ।" "ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਦੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮਾ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।" ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਵੀ ਖਾਧਾ। ਉਹ ਰਾਤ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਦ ਸਵੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕੋਸ ਤੱਕ ਚਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤਲਾਬ ਸੀ, ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਠਹਿਰਾਉ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਵਯ ਦੂਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ: "ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਸ ਹੋਵੇ! ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਦੁਲਭ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ।" "ਇਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ; ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਵਯ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਦਿਵਯ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਇਥੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਚਤ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਵੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਤ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਕਨਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੰਜ-ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋਜ਼ ਦਾ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਛੌਣਾ ਲਾ ਲੈ; ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲਾਂਗੇ।" ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਸਿਤਾ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ, "ਰਾਮ, ਮੈਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਪਤਨੀ ਵਧੀਆ ਪਾਲੀ-ਪੋਸੀ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੈ; ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਦਾ ਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ?" "ਜਾਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪਿਆਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲੇਗੀ? ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲੀ-ਪੋਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਰਾਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋ—ਇਹ ਆਖਰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।" "ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੀ ਸੋਚੋ ਕਿ ਆਖਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਨਾਲ—ਨਾਹ ਪਤਨੀ, ਨਾਹ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਹ ਧਨ—ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।" "ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਮਾ, ਨੇ ਰਾਜ ਪਦ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" "ਕੈਕੇਈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਧਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਪੰਥ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਤਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ; ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਦਾ ਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਸਿਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਿਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਆਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਉਥੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: "ਆ, ਉਠ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਚਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ।" ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ।