ਇਹ ਕਥਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਉਹ ਵਰਤ ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਵਰਤ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦੇ, ਛੇਹ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ, ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਆਈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਨੂਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇ ਦਾਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਰਤਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਤਰੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਠਾਰਾਂ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਢੁਕਵੀਂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਪਾਠੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਰਘ, ਪਾਦਯ ਆਦਿ ਰੀਤਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਾਧ ਸਮੇਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਜੀ ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਆਦਿ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਨ, ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਜੀ ਆਪਣੇ ਝੋਪੜੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਘਰ ਦੀ ਕੁੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੱਛਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਤਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਸੁਣੋ, ਮੈਡਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਹੁਟੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਪੀਤੀ। ਉਹ ਦੁੱਧ ਇੱਕ ਸੱਪ ਨੇ ਪੀ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਵਹੁਟੀ ਨੇ ਉਹੀ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ। ਉਸ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਕਮਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਇਸ ਦਰਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।” ਵੱਛਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸੁਣੋ ਕੁੱਤਰੀਏ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਂ ਘਾਸ ਦੀ ਤਿੰਣੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਤੇ ਭੁੱਖਾ ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੀ ਘਰ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਤਰੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ।” ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ। ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। “ਮੈਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”—ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਆਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। “ਦੱਸੋ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ?” ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ, ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਜੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਿਆ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਸਾਰੇ ਘਰੇਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ। ਭੋਜਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁੱਤਰੀ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ‘ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੱਛਾ ਹੈ। ਸੁਣੋ ਪਤੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਪਤਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਾਵਨ ਕਥਾ, ਪਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।