ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ, ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪੁੰਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਮਹੋਦਯਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਸਵਤੀ ਉਥੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਰਸਵਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਖੜੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਸਾਥੀ ਰਚੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਹਰੀ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਰਗੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਨੇ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸਾਥੀ ਰਚੀ; ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ, ਬੁਲ-ਧਾਰੀ ਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰਿਨੈਣ ਨੇ ਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਲਈ ਸਾਥੀ ਰਚੀ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਥਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ, ਰਾਜਨ, ਦਿਵਯ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਸਾਥਣੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ—ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਇੱਥੇ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ ਰਤਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਇੱਥੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾ; ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਈ ਸੀ।” ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ?” “ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ? ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੇ ਨਾਂ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ।” ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਪੁਰਾਣੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਨਾਂਕਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ, ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਜਦ ਉਹ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।” “ਜਦ ਮੁੰਡਾ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ; ਇਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਕੜੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।” “‘ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ—ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੱਟ—ਦੱਸੋ,’ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ।’” “ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ।’ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਲਾਮੀ ਦਿੰਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ। ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਪਚੀਸ ਦਿਨ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।” “ਫਿਰ, ਉਸ ਰਸਤੇ, ਸਾਤ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ; ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੰਡ ਤੇ ਮੇਖਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ: ‘ਤੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜੀਵੇਂ।’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।” “ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਥੇ, ਰਾਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।” “ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ, ਤੇ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸੋ।’” “ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ: ‘ਇਹ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੈ; ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੋ।’” “ਮੁੰਡਾ ਘੱਟ-ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਤੇ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ‘ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖੇ, ਹੇ ਮੁੰਡੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ,’ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ।” “ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਆਦਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਦਿਵਯ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਿਤਾ। ਉਥੇ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ‘ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜੀਵੇਂ, ਬੱਚੇ।’ ਹੁਣ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ, ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੋਣਗੇ?” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਇਹ ਧਰਤੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਉਮਰ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗੀ; ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ’ਤੇ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।’” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।