ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੁਸ਼ਕਰਧਾਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂਜਨਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ‘ਆਪੋ ਹਿਸ਼ਠਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਦੱਖਣ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਉਹ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਤ ਹਨ। ਪਰਵਤੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਾਲ ਬੇਦੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜਾਤਿ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ, ਰਾਜਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਅਗਨੇਯ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯਮਯ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਯ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਮਹਾਨ ਕਾਰਤਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਸੂਰਜ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦਾਨ ਅਖੁਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭੇਟਾਂ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੋੜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਰ ਸਥਾਨ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਉਦੁੰਬਰਾ ਵਣ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ, ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵਾਸਿਆ ਗਿਆ, ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਦੱਖਣੀ ਚੋਟੀ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਤੇ ਨੀਲਾ-ਹਰਾ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੱਡੀਆਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੋਟੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ; ਕਦੰਬ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਚੋਟੀ ਐਸਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰਥ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਮਲਾਇਮ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਉੱਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ ਮੋਮ ਜਿਹੀ। ਚੋਟੀ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਭੰਵਰਾਂ ਦੇ ਗੁੰਜਣ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਸੀ। ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਹਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨਮੋਹਣ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਜਲ ਵਗਦੇ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਬਾਂਸ ਦੀ ਝਾੜੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਫਿਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ; ਉੱਥੋਂ ਆਗੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੀ। ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਪਤਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਕਨਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਨੰਦਾ, ਪ੍ਰਾਚੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਨ-ਧਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਅੰਤ-ਤਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਦੇ ਦੁਲੱਭ ਫਲ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮ ਫਲਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਨਮ ਆਦਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਫਲ ਦੋਵਾਂਜਨਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾਂ, ਦਾਨਾਂ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—even ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ—ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਛੁਟਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੰਡਰੀਕ ਯਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਤੇ ਘੱਟ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂਜਨਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਗਵ੍ਯ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਨੇੜਲੇ, ਚੋਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।