ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤਿ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੰਦ ਸੁਪਨੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਔਖੇ ਕਰਮ ਤੇ ਪਾਪ—all ਝਟ-ਪਟ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਮਤਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁਛਿਆ: "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਕਈ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰੋਚਨ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤਿ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਣਾਇਆ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਆਇਆ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਚਾਰ ਤੇ ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਦੱਸ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਸਨ? ਉਹ ਦੂਜਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ? ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਦੱਸ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਤਦ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੂੰ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜਦ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲੀ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ, ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਬਲੀ ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਯ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰੇ। ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਬਣ ਕੇ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਬੌਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਉਤਪਤਿ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਕੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਤਖ਼ਸ਼ਕ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਰਕੋਟਕ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਰਪ—ਪਦਮ; ਮਹਾਪਦਮ, ਸ਼ੰਖ, ਕੁਲਿਕ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ—ਇਹ ਸਭ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਗਿਆ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਿੜਕ, ਡਰਾਉਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਤੇਜ਼-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ; ਜਦ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਨਾਸ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲੋਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਆਸ ਲੈ ਕੇ, ਇਸੀ ਕਾਰਣ ਲਈ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਹੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਤੇਜ਼-ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਮਹਾ-ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਓ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਸੀਂ, ਦੁਖੀ ਜੀਵ, ਡਰਾਉਣੇ ਡਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰਾਖ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਰਚਨਾ ਨਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਵੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਓ, ਰੋਗ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਉਸਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਜੀਵ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਆਦਿਕ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਡੱਸਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਸ਼ ਆਵੇਗਾ। ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਾ, ਜਨਮੇਜਯ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਰਪ-ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ। ਗਰੁੜ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਮਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੁਰੇ ਹਨ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਗ-ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਚਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿੜਕ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼-ਭਰਪੂਰ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿੜਕ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਾ।" ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੀਮਾ ਤੇ ਥਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ; ਸਾਡਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮੇਜਯ ਨਾਗ-ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਪੂਰਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤਿ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਯਾਨਕਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਚਾਵ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹਸਤਖੇਪ, ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।