ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਛਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬਾਂਧੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕੱਤੀ (21) ਗਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤਕ ਵੱਡੀਆਂ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਾਮਰਾਟ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਵੱਡੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕੀ, ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਆਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਚੋਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ, ਦਿਵਿਆ ਨਦੀ ਬਣ ਗਿਆ—ਵਿਸ਼ਨੁਪਦੀ। ਇਸ ਨਦੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ, ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਵਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਾਸਕਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਪੂਰੇ ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਸਕਲੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮਜਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।" ਬਾਸਕਲੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਧਰਤੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੇ ਹੋ, ਪਰ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ।" "ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬੋਲੋ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਦਵਾਂ? ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਦਾਨਵ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਰ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਜੋ ਚਾਹੋ, ਮੰਗੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਾਨਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੀਂ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਥੇ ਰਹੋ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੋਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਾਨਵ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਸੁਰ ਛੱਡ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ; ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਸਕਲੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਿਆ; ਤੇ ਸਾਕ੍ਰਾ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦ ਸੁਪਨੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਔਖੇ ਕਰਤਬ, ਤੇ ਦੁਰਚਾਰੇ—ਇਹ ਸਭ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਛੇਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਪੀ ਜੀਵ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੁਖਮਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਉਥੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬਾਂਧੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਦ ਬਲੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਵਾਕਈ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਜਾਂਤ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ) ਨੇ ਦੱਸਿਆ; ਕਿ ਬਲੀ, ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਤੇ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਣਾਇਆ? ਕੌਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬਾਂਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖੇ; ਦੂਜਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ?" "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਸੁਣਨਾ, ਜੋ繁ਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਈ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਇੱਥੇ ਬਾਸਕਲਾ ਦੀ ਬਾਂਧੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ; ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।" "ਫਿਰ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜਦ ਵੈਵਸਵਤ ਯੁਗ ਆਇਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕੀਆਂ ਬਲੀ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲੀਆਂ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਬਲੀ ਇਕੱਲਾ ਯਜਨ ‘ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਦੇਵ-ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖੇ। ਵਾਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਇੱਥੇ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਫਿਰ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਬਣ ਕੇ, ਵਾਮਨ ਵਾਮਨ (ਬੌਨਾ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।" "ਇਹ ਪੂਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਹੇ ਕੁਰੁ-ਵੰਸ਼ੀ; ਹੁਣ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ।" "ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਕੀ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਕਸ਼ਕ, ਕਰਕੋਟਾ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਪ—ਪਦਮਾ, ਮਹਾਪਦਮਾ, ਸ਼ੰਖ, ਕੁਲਿਕ, ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ—ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਢੇਰ ਮੁੜੇ ਹੋਏ, ਡਰਾਉਣੇ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਦੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਬਲੀ ਦੀ ਬਾਂਧੀ, ਤੇ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।