ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਮੰਗ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਰੱਖੀ ਸੀ। ਹੇ ਦਾਨਵ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਵਰ ਦਿਉ। ਤਦ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵਾਮਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਓ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇ ਤੱਕ ਸੁਖੀ ਰਹੀਂ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਜਲ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; "ਹਰੀ ਆਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।" ਜਦੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੀ ਨੇ ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਉਹ ਯਜ੍ਯ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੈਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਅੰਡਾ ਵਿੱਛੜਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲ ਨਿਕਲਿਆ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਸਮੇਤ, ਲੀਰ ਲੀਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਧ੍ਰੁਵ ਲੋਕ, ਸੂਰਜ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਹ ਯਜ੍ਯ ਪਹਾੜ ਵੀ ਜਲ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਧਾਰਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੋ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਪਜੇ, ਉਹ "ਵੈਸ਼ਣਵ" ਕਹਾਏ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਵੀਹ ਕੁਲਾਂ ਸਮੇਤ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੱਡੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਉਹ ਜਲ ਦੀ ਧਾਰ ਜੋ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ, "ਵੈਸ਼ਣਵੀ" ਨਦੀ ਕਹਾਈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ਨੁਪਦੀ" ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕੀ ਜਗਤ, ਚਲਤ ਅਤੇ ਅਚਲਤ, ਪਰਵਿਆਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਚੋਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਦਿਵਿਆ ਨਦੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਵਿਸ਼ਨੁਪਦੀ" ਨਦੀ ਕਹਾਈ। ਇਸ ਦਿਵਿਆ ਨਦੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਚਲਤ-ਅਚਲਤ ਸਮੇਤ, ਨੂੰ ਵਿਅਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਪੂਰੇ ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ।" ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।" "ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਧਰਤੀ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ।" "ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਚੁਣਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਦਿਆਂ? ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਤੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਜੋਗਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਤਪਸੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਥੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹੀਂ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਵਾਂ, ਤਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਾਨਵ ਉਥੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਰਿਵਿਆਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਜਦ ਅਸੁਰ ਛੱਡ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਔਖੇ ਕੰਮ ਤੇ ਪਾਪ—all ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੇ ਉੱਥੇ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਵਾਕਈ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰੋਚਨ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੱਸੋ, ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਣਾਇਆ? ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਆਂਦਾ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਾਓ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਹੜੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ?