ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ?" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਤਾਏ ਹੋਏ ਵਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬਾਸਕਲੀ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਵੀ। ਹੁਣ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਸੋਚੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਕਿ, "ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਵੇਦਿਕ, ਸਮਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਉਪਕਾਰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਟਿਲਤਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਿਰਫ਼ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਿਆਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸੌ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਕੱਢੋ, ਅਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬਾਸਕਲੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।" ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਦੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਪਾਠ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਯਜਮਾਨ ਉਚਾਰਣ, ਨਾਂ ਹੀ ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ। ਲੋਕ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਸਾਰੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਮੁਕ ਗਏ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਸਕਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਅਜੇਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚੌਂਹ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਛੱਡੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਆਏ ਹੋ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੰਨੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਨਾਸ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਬਾਸਕਲੀ ਨੇ ਹੜਪ ਲਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਕੇਸ਼ਵ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਦਿਓ।" ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਾਡੇ ਵਰ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜੇਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹਰਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਦੈਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ (ਇੰਦ੍ਰ) ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਾਸਕਲ ਦੇ ਘਰ ਚਲੋ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਤੂੰ ਬਾਸਕਲ ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜਮੀਨ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗ।" "ਇਹ ਮੰਗ ਕਰ, ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਨਵ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਓ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਸੂਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਕੁਟਿਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਾ, ਹੇ ਇੰਦ੍ਰ, ਜਲਦੀ ਕਰ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਿਆ—ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੀ ਹਵਾ ਵਹੀ। ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਛਣ-ਛਣ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਤਰੇ, ਸਿੱਧ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਧੂੜ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਦਿਤੀ ਰਾਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੀਆਂ ਤੇ ਮੁਹ ਉੱਤੇ ਮਲਹਾਰ, ਡੂੰਘਾ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਨਾਰਾਇਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹਵਾ ਹੌਲੀ ਵਹੀ, ਮੀਂਹ ਪਿਆ, ਪਹਾੜ ਉਭਰ ਆਏ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਚਾਈ ਆ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀ, ਹਨੇਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੇਖੋ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਬਾਸਕਲੀ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਦਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਜਾਗ ਪਈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੈਵੀ ਯੋਜਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।