ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੈਂ ਯਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਸਨ, ਚਿਹਰਾ ਕਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ। ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ—ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪੀੜਾਵਾਂ, ਛਾਲੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਭਯਾਨਕ ਫਿਸਟੂਲਾ, ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਪੇਸ਼ਾਬ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਚੋਰ ਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਨਰਕ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਖੋਪੜੀਆਂ, ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਖੜੇ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ, ਬਾਘ, ਸ਼ੇਰ, ਸੂਰ ਤੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਬਿਛੂ, ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਭੂਤ, ਕੀੜੇ, ਭੰਬੀੜੇ, ਭੇੜੀਏ, ਅਜੀਬ ਕੁੱਤੇ, ਬਗਲੇ, ਗਿੱਧ ਤੇ ਗਿੱਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਚੋਰ, ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਭੂਤ, ਮਾਰਾਂ, ਡਾਇਨਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਦਮਾ ਤੇ ਖੰਘ ਵਾਲੇ, ਭੰਨੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਥੇ ਸੀ। ਯਮ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਨਿਡਰ ਦੂਤ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੜੇ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰੀਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਝਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਆਏ, ਭੁੱਲ ਵੱਸ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਦਗਲ ਹੈ, ਭੀਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੈ, ਕੌਂਦਿਨਯਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ?’’ ‘‘ਉਹ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੂਤ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਮੁੜ ਆਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਗਏ, ਸਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਜੀਵ ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਮੁੱਕੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।’’ ਯਮ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, ‘‘ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ? ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਦਸਵੀ ਤੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ।’’ ‘‘ਜੋ ਉੱਜੈਨੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂ ਯਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਲ, ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਦੀ ਗਉਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ—’’ ਦੂਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ ਹੈ? ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਥੇ ਕੀ ਕਰਨ? ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਅੰਧੇਰੇ ਪੱਖ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?’’ ‘‘ਉਹ ਵਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।’’ ਮੁਦਗਲ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਿਆਂ: ਹੇ ਦੂਤੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ।’’ ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ, ਵੈਤਰਨੀ ਵਰਤ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਹੇ ਦੂਤੋ।’’ ‘‘ਇਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਰ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਅੱਜ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰਾ ਉਪਵਾਸ ਹੋਵੇਗਾ।’ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਮ ਕਰ ਲਿਆ—’’ ‘‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਸਭ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਜਾਵੋ।’’ ‘‘ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ ਤੇ ਤਿਲ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੋ। ਉਥੇ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ।’’ ‘‘‘ਅਸ਼ਵਕ੍ਰਾਂਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ: ‘ਹੇ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀ ਗਈ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ—’’ ‘‘ਹੇ ਧਰਤੀ, ਮੈਲੇ ਪਾਪ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਤਿਲ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਤਿਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੀ, ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਲੈ ਲੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।’’ ‘‘ਇੱਕ ਸੁਥਰਾ ਘੜਾ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਗੰਧੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੱਖੋ।’’ ‘‘ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭਰੋ, ਤਾਮਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਸ੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ।’’ ‘‘ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ।’’ ‘‘ਚਿੱਟੇ ਧੋਏ ਹੋਏ ਚਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ; ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਓ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੌ ਰੱਖੋ।’’ ‘‘ਤਾਮਬੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਯਮ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਆਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।’’ ‘‘ਇਹ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।’’ ‘‘ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗੁੱਡਿਆਂ ਨੂੰ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਜੰਘਿਆਂ ਨੂੰ; ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ; ਆਦਿਤਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ; ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਪੇਟ ਨੂੰ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਮ ਦੀ ਸਭਾ, ਉਸ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਦੂਤ, ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।