ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯਜਮਾਨ ਵੱਡਾ ਯਜ੍ਹ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਯਜ੍ਹ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਛੂਆ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮੱਛੀ ਤੇ ਨਗਾੜਾ, ਤਾਮੇ ਦਾ ਘੜਾ, ਡੱਡੂ, ਕਾਂ ਅਤੇ ਡਾਲਫਿਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਸਫੈਦ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲੋਂ ਯਜ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸੋਲਾਂ ਤੀਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਲ ਘੜਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵਿਨਾਇਕ, ਕਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, “ਯਜ ਕਰਵਾਓ,” ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਗਵੇਦ ਪਾਠਕ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਪਾਠਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਠਕ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਪਾਠਕ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਿਠਾਏ ਗਏ। ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਬੈਠਨਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, “ਯਜ ਕਰਵਾਓ,” ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਖੜੇ ਰਹੋ,” ਅਤੇ ਉੱਚਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਇੰਦਰ, ਈਸ਼ਵਰ, ਮਰੁਤਗਣ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਭੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੂਕਤ ਉਚਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਪਾਠਕ ਨੇ ਵਿਅਕਤਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੋਮ, ਕੌਸ਼ਮੰਡ ਅਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹੇ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਪਾਠਕ ਨੇ ਸੂਰਜ ਸੂਕਤ, ਵੀਰਾਜ, ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ, ਸੁਪਰਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੈਸ਼ਵ, ਪੰਚਨਿਧਾਨ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਜੇਠਾ ਸਾਮ, ਵਾਮਦੇਵ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ, ਰੌਰਵ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਗਾਏ। ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤ, ਵਿਕੀਰਣ, ਰਕਸ਼ੋਘਨ ਅਤੇ ਯਮ ਸੂਕਤ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਥਰਵਵੇਦ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸੂਕਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਰੋਚਨਾ, ਸਿਧਾਰਥ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਗਲ ਵੀ ਪਾਏ ਗਏ। ਫਿਰ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਭਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਗਾਵਾਂ ਜਾਂ ਚਿਹਰੇ, ਅਠੱਤਰ, ਪੰਜਾਹ, ਛੱਤੀ ਜਾਂ ਪੱਚੀ ਗਾਵਾਂ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਲੇ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਗੰਧਰਵ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਜੰਦਿਆਂ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜਲਚਰ ਪਾਏ ਗਏ। ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। “ਆਪੋਹਿਸ਼ਠਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਪਾਵਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਚਹੁੰਚੁਫੇਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੇ ਦਿਨ ਤਕ ਆਹੁਤੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਯਜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤ੍ਰ ਤੇ ਉਪਕਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ, ਤੇ ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖਟਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਅੱਠ ਸੌ, ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਜਾਂ ਵੀਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਹੀ ਟੈਂਕਾਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਲਈ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਕੂਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਧੀ, ਜਿੰਨੀ ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ, ਸਵੈੰਭੂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਇਕ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਜਪੇਯ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ, ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਸਮੇਤ, ਪੂਰਨ ਹੋਈ।