ਇਹ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੂੰ ਵਰਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਰੋਹਿਣੀ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਸਯਾ ਵਿਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮਧੁਮਥਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਤਲਾਵਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਕੂਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੁਖਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਥੇ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੜੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਵੇਦਿਕ ਬੇਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਦਾਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਕੌਣ ਹੋਣ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਰਾਜਨ, ਤਲਾਵਾਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ੁਭ ਪੱਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਯਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਤੇ, ਮੰਦ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਤਲਾਵ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਦੀ ਬੇਦੀ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਮੀ, ਵਰਗਾਕਾਰ ਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਡਾਲ ਸੋਲਾਂ ਹੱਥ ਦਾ, ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬੇਦੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ, ਤਿੰਨ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸਿੱਧੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਨੀ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜੀ, ਤੇ ਖਾਈਆਂ ਹੱਥ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ। ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਵਾਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੀਪਲ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪੰਡਾਲ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰਵੇਜੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਉਥੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਸ਼ੁਭ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਦਰਬਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਅੱਠ ਪਾਠਕ—ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੰਤਰ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ—ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਦੁਜਾਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਣੋ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਤੇ ਹੋਮ ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖੋ। ਸਾਫ਼ ਬੈਠਣ ਦੀ ਚੌਕੀ, ਪੱਖਾ ਤੇ ਚੌੜਾ ਤਾਮਬੇ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਯ ਪਰਾਮਰਸ਼ ਕਰਕੇ, ਦੁਧ ਵਾਲੇ ਵਿਰਛ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਯੂਪ-ਸੰਭਾਲ ਬਣਾਵੇ। ਜਾਂ, ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪੱਚੀਸ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਕੰਗਣ, ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾਨ ਮਿਲੇ, ਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਚੀਜ਼, ਖੱਟ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੱਛੂਏ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮੱਛੀ ਤੇ ਨਗਾੜਾ, ਤਾਮੇ ਦਾ ਘੜਾ, ਮੇਂਡਕ, ਕਾਂ ਤੇ ਸੂਸ (ਡੋਲਫਿਨ) ਵੀ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਵੋ। ਯਜਮਾਨ, ਸਫੈਦ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨਾ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ। ਸੋਲਾਂ ਤੀਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਏ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਰਗ, ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਏ। ਬੇਦੀ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਨਵਗ੍ਰਹ ਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਵਿਚਕਾਰ, ਵਰੁਣ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਤ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਰੱਖੇ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਣੁ, ਵਿਨਾਇਕ, ਕਮਲਾ ਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਫੁੱਲ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਫਲ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਮਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ, ਤੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੇ, "ਯਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ," ਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ। ਰਿਗਵੇਦ ਪਾਠਕ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਪਾਠਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਠਕ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਪਾਠਕ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬੈਠਣ। ਯਜਮਾਨ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਬੇਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ, ਦੁਬਾਰਾ ਸਭ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖੇ, "ਯਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ," ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ, "ਤੁਸੀਂ ਖੜੇ ਰਹੋ," ਤੇ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣਾ ਕਰੇ। ਸਭ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਕਰੇ। ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਵਰੁਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਣ। ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ, ਇੰਦਰ, ਈਸ਼ਵਰ, ਮਰੁਤਗਣ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਸ਼ਾਂਤਿ-ਸੂਕਤ, ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤ, ਪਾਵਮਾਨ-ਸੂਕਤ ਤੇ ਮੰਗਲ-ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਿਗਵੇਦ ਪਾਠਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੋਮ, ਕੌਸ਼ਮੰਡ, ਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਪਾਠਕ ਸੂਰਜ-ਸੂਕਤ, ਵਿਰਾਜ, ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ, ਸੁਪਰਨ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਸ਼ਵ, ਪੰਚਨਿਧਾਨ, ਗਾਯਤਰੀ ਤੇ ਜੇਠਾ ਸਾਮ ਸੂਕਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ, ਰੌਰਵ ਤੇ ਰਥੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਆਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਤਾਂ, ਵਿਕੀਰਨ, ਰਕ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨ ਤੇ ਯਮ ਸੂਕਤ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਠਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ, ਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ, ਯਜਨਾ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।