ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਦੀ ਛੁਹ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ: ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਜੋ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਿਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਪਾਪ, ਜੇ ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਵਰਗੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕੀਤਾ। ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ। "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰਤ ਹੈ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਵਰਤ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।" ਯੱਗ, ਤੀਰਥ, ਦਾਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਉਨਚਾਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ਉਮਾਪਤੀ ਤੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੋ। ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ, ਅਥਾਹ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਯਮ ਲੋਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਦੱਸੋ।" ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿਖੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਮੁਦਗਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਨਾਲ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।'" "ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਸੀਟ ਕੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਲੈ ਗਏ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਯਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਪੀਲੇ ਨੇਤਰਾਂ, ਕਾਲੇ ਚਿਹਰੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਮੌਤ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੁਖਾਰ, ਰੋਗ, ਫੋੜੇ, ਸੜਨ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, fistula, ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲੇ ਦੇ ਗੰਢ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ।" "ਉੱਥੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਗਲੇ ਦੀ ਘੁਟਨ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਚੋਰ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ, ਕੱਪਲਾਂ, ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ, ਨਰਕ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਰਾਉਣੇ ਦੈਤ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਬੈਠੇ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਨਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ, ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਸੂਰ, ਬਾਲ ਵਾਲੇ ਸੱਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ।" "ਉੱਥੇ ਬਿਛੂ, ਦੰਦਦਾਰ ਭੂਤ, ਕੀੜੇ, ਭੰਬੀਰ, ਭੇੜੀਏ, ਅਜੀਬ ਕੁੱਤੇ, ਬਗਲੇ, ਗਿਦ, ਗਿੱਦੜ, ਚੋਰ, ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਭੂਤ, ਮਾਰਾ, ਡਾਇਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਵਾਲ ਵਾਲੀਆਂ, ਦਮਾ, ਖੰਘ, ਭੰਨੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ, ਟੇੜੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ। ਯਮ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਨਿਰਭੀਕ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ, ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪਹਾੜ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਵੱਸ, ਭੀਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਦਗਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਏ ਹੋ? ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਛੱਡ ਦਿਓ।' ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਦੂਤ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਏ।" "ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਧਰਮ ਦੇਵ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਜਦ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।' ਯਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?' ਯਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।'" "ਜੋ ਉੱਜੈਨੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂ ਯਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਲ, ਸੋਨਾ ਆਦਿਕਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਦੀ ਗਾਊ ਦਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕੀਤੀ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ।" ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੂਰਾ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਵਰਤ ਕੀ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ?" "ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?" "ਉਹ ਵਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਦਇਆ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ।" ਮੁਦਗਲ ਜੀ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਿਆ: 'ਹੇ ਦੂਤੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।'" ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਵੈਤਰਨੀ ਵਰਤ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੂਤੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਜੋ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਵਰਤ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।