ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰਤ ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ – ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਭਦਰਾਵਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਗਾ ਨਗਰੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਧਨਪਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਰਾਇਆਂ, ਕੂਆਂ, ਮਠ, ਬਾਗਾਂ, ਤਲਾਬਾਂ ਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ – ਸੁਮਨਸ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਮੇਧਾਵੀ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਜੂਏ ਦੇ ਅੱਡਿਆਂ ਤੇ ਮੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਉਹ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਜੂਏ, ਤੇ ਗਲਤ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਧਨ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦਾ, ਨਿਯਮਤੋੜ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਦੇ ਗਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਪਾ ਕੇ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਭਟਕਦਾ, ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਗਹਣੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲਾਏ, ਜਦੋਂ ਪੈਸਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਨੰਗਾ ਤੇ ਭੁੱਖਾ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ – ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਚਲਾਵਾਂ? ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਫੜਿਆ, ਫਿਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦੁਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ – "ਮੂਰਖ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ," ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਬੇਚੈਨ, ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜਦਾ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ – ਹਿਰਣ, ਸੂਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ ਮਾਰਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ, ਚਕੋਰੇ, ਮੋਰ, ਬਗਲੇ, ਤਿਤਰ ਤੇ ਚੂਹੇ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ। ਇਹ ਕਰੂੜ, ਨਿਰਭਿਕ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਧ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੜਫ਼ਦਾ, ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਕਉਂਦਿਨਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਇਕ ਬੂੰਦ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕਉਂਦਿਨਯਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੋਲਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਕਉਂਦਿਨਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ – ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮੋਹਿਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਦੱਸਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਉਂਦਿਨਯਾ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਮੋਹਿਨੀ ਵਰਤ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਯਜ੍ਯ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਦਾਨ – ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤਮ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਮਾਪਤੀ ਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨਾਮਕ ਉਣੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਆਦਮੀ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬੇਅੰਤ, ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਦੀ ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ – ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਦਗਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ – 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ।' 'ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ ਲੈ ਗਏ, ਮੇਰਾ ਆਕਾਰ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ।