ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਤਮ-ਸਯਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਰਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਯਮੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਜੂਸੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਨਰਮੀ, ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਈਰਖਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਦਰ-ਭਾਵਨਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਤੇ ਚੁਗਲੀ ਨਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਇਆ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚਮੁਚ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖੀ ਨੀਂਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਚੰਗੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਂਦਾ—ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੰਤਰਾਂ, ਕਰਮਾਂ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ। ਆਤਮ-ਸਯਮ ਸਭ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਹੈ; ਆਤਮ-ਸਯਮ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਤਮ-ਸਯਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦਵਿਜ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੋਲ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵੇਦ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ, ਆਤਮ-ਸਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਾਂਖਯ, ਯੋਗ, ਵੰਸ਼, ਜਨਮ, ਜਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ—all are fruitless without self-restraint. ਅਨਾਦਰ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਆਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਚਾਰਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭੁੱਲ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੇਕੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਪੜੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਖੁਰਦਰੇ ਕੱਪੜੇ, ਇਕਾਂਤ, ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ; ਜੋ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ। ਪਰ ਜੋ ਆਤਮ-ਸਯਮੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਹੀ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧੀਰਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧੀਰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ; ਧੀਰਜ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨ ਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਠ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਨੌਕ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਉਥੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਹੁਣ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਰ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਸੁਣਕੇ, ਪੱਕਾ ਫੜ ਲਓ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰੋ; ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮਝੋ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਸਮਝੋ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਕਾਉਣਾ, ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜੀਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ਖਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ, ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕੇ। ਝੀਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਕਵਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਥੱਲੇ ਉਤਰੇ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਗੱਠੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਹ ਗੱਠੀਆਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਖ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਰਸਮਾਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਚੁਰਾ ਲਈਆਂ ਹਨ?" ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਦਵਿਜ਼ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਭ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਚਾਈ ਦੀ ਕਸਮ ਚੱਕੀਏ। ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜਿਸ ਨੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਚੁਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਗਵਾ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਨ ਦਾ ਪਾਪ ਕਰੇ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਵੇ; ਪਖੰਡ ਨਾਲ ਧਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਏ; ਸਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲੇ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹੇ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜਿਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅਣੁਮਤਿ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰੇ ਤੇ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮ-ਸਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।