ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸਿਦਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪੱਕਾ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਹਿਲਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਜਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਹ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੁਖੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੁਭੇ ਹੋਏ ਸੱਪ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਯਮ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਸੰਯਮ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੰਯਮ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਲੋਕ ਯਮ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯਮ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਦੰਡ ਰਚਿਆ। ਦੰਡ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰਵਾਰ ਹੈ। ਦੰਡ, ਜੋ ਕਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਲਾਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਯਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਲਕੜੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਯਮੀ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕੰਜੂਸੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਰਮਤਾ, ਸੰਤੋਸ਼, ਸਹੀ ਆਚਰਨ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਦਰ, ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦਇਆ, ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਇਆ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿੰਦਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ—ਚਾਹੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਹੋਵੇ। ਸੰਯਮ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੜਾ ਦਾਗ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਯਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਯਮ ਹੈ, ਸੰਯਮ ਹੀ ਸਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਰਾਜੂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਯਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਵੇਦ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੰਯਮ-ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਾਂਖਿਆ, ਯੋਗ, ਪਰਿਵਾਰ, ਜਨਮ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ—all are fruitless without self-control. ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਤਪ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਸਤਕਾਰ ਤੋਂ ਤਪ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਧੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਚਰ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁੜ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਪੜੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਮੋਟਾ ਕਪੜਾ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਉਦਾਸੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਨਾ? ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਗੁੱਸਾ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਠਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਵੀਰ ਹੈ। ਗੁੱਸਾ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ; ਜੋ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਧੀਰਜ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵਨਾ, ਹੋਮ, ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੀ ਪਾਣੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਨੌਕ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਹੁਣ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਰ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਰੱਖੋ: ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾ ਕਰੋ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਰੀਅ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।