ਇੱਛਾ (ਲਾਲਸਾ) ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਲਾਗ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਮਹਾਂਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਛੋਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ।" ਪਸ਼ੁਪਾਲਕ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ (ਫਲਾਂ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਉਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋਏ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਵੰਡਿਆਸਨ (ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ) ਸ਼ੁਨਹਸ਼ਖਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਥੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਝੀਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰੀਏ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ਖਾ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੱਸੋ ਕਿ ਭੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਕਠੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਭਾਲਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਿਆਂ, ਚਕਰਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦਮਾ, ਕੋੜ੍ਹ, ਯੱਕਾ, ਲਕਵਾ, ਬੁਖਾਰ, ਮਿਰਗੀ, ਤੇ ਪੇਟ ਦਰਦ—ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ, ਬਾਂਗਾਂ, ਮੋਰ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲ ਵੀ ਭੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੜੀਆਂ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਭੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦਾ, ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੂੰਗਾਪਣ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਮੂੰਹਪਣ, ਤੇ ਲੰਗੜਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਤੇ ਅਨਿਯੰਤਰਿਤਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪਿਉ, ਮਾਂ, ਪੁੱਤ, ਵਹੁਟੀ, ਧੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਭੋਜਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਿਓ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਵੇਲੇ—" "ਜਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਤੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਸਾਵਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਯੂਂ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਾਵੁਕ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਇਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੰਯਮ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਇਹ ਸੱਚੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।" "ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਸੰਯਮ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਯਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਤਪ, ਯਜ, ਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿਹੜਾ ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਚੰਗੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਾਬੂ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਿੱਧਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਹੜਾ ਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਤਪ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਤਰਾਗੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਘਰ ਆਪ ਹੀ ਵੱਡਾ ਤਪੋਵਨ ਹੈ।" "ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ, ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਮਹਿਮਾਨ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਲੋਕ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ—ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" "ਮੁਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੀ ਨਿਯਤ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲਾ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਸਦਾ ਅਹਿੰਸਕ ਹੈ।" "ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤਦਾ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।" "ਨਾ ਰਥ, ਨਾ ਘੋੜਾ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੱਡੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।" "ਨਾਹ ਤਾਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਨਾਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ, ਨਾਹ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ।" "ਯਮ ਨੂੰ ਲੋਕ 'ਸੰਯਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ 'ਸੰਯਮ' ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੰਯਮ ਹੈ।" "ਲੋਕ ਯਮ ਨੂੰ 'ਸੰਯਮ' ਆਖ ਕੇ ਵਿਅਰਥ ਡਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਯਮ ਦਾ ਕੀ ਡਰ?" "ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੰਯਮੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਆਤਮ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਦੰਡ (ਸਜ਼ਾ) ਬਣਾਈ।" "ਦੰਡ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਦੰਡ ਕਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਵੰਡਿਆਸਨ ਸੰਯਮ, ਦਾਨ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।