ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਾਲਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਉਪਦ੍ਰਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਿਆਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਸੌ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਭਰਦਵਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਵੀ, ਦੱਸੋ, ਦਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਵੀਹ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਾਂਗ ਖਾ ਲਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੇ ਕਈਆਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਸੀ; ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੇਦ ਪਾਠ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਯਜਨ-ਉਤਸਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਕਾਲਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹਤਾਸ਼ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਪਏ; ਕੁਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ, ਕੁਝ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹੀ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਉਥੇ ਹੀ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ, ਸਗੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੀ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਜਨ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਰੁਕ ਗਏ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨ੍ਹੇਰਾ ਤੇ ਵਿਅਵਸਥਾ ਛਾ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਅਜੈਯ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਰਚੇਤਾ, ਰੱਖਵਾਲੇ ਤੇ ਪਾਲਕ ਹੋ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਭਾਰਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਆਫਤ ਆਈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਲੀ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜੇਯ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਭ ਨਾਂ ਦੇ ਅਸੁਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਯਜਨ-ਹੰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਐਸੇ ਅਨੇਕ ਅਨੇਕ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕੰਮ ਹਨ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਅਸੀਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਂ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਫਲ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹਵਨ ਤੇ ਪਿਤਰ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਰਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਾਂ ਡਰ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋਂਗੇ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਵਿ्णੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕੇ ਦੈਤਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਵਾਸ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੁਣ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਵਿ्णੂ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵਰੁਣ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਵਤੇ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਨਹੁਸ਼ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ; ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ। ਜਦੋਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਜੀਵ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਚੀਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈ। ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਡਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਇਕ ਵਰ ਮੰਗਣ ਆਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋ।" ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਗਿਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।" ਤਦ ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੇਰੂ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਲੁਕਦਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਓਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਕਰੋ, ਹੇ ਭਾਸਕਰ।' ਇਸ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਾਵਨ ਕਥਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਕਟ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰਚੀ ਗਈ।