ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂਧਾਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਮਲਕੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਆਮਲਕੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਕੇ ਜਾਗ ਕੇ ਰਾਤ ਵਿਆਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਆਮਲਕੀ ਕਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਜਾਗ ਕੇ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" ਤਦ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਧਨਵਾਨ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਮਲਕੀ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਜਦੋ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਸੀ, ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਸਾਪ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—all ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਾਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਚੰਨਣੀ ਬੂੰਦ ਵਰਗਾ ਇਕ ਜਲਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਉਸ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਦਦ ਦੇ, ਵੱਡਾ ਆਮਲਕੀ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਉਪਟਾਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਸੀ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲਏ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸਾਪ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।" "ਉਥੇ, ਜਿਥੇ ਆਮਲਕੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਆਏ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਅਤਿ ਆਸ਼ਚਰਜ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, 'ਅਸੀਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।' ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਕਾਇਆ ਵਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।" "ਉਹ ਵਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਇਹ ਆਮਲਕੀ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਣ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਦੁੱਗਣਾ, ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਿਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਮਲਕੀ ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।'" "ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਖੁਦ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹਨ।" "ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਭਗਵਾਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਉਪਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਗਣ, ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਮਰੁਤਗਣ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਆਮਲਕੀ—ਧਾਤ੍ਰੀ—ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੈ।" ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ? ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਉਸ ਵਾਣੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—"ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਨੰਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦਾਮੋਦਰ, ਗਿਆਨੀ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹੋ?" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਰਜ਼ੂ ਕੀਤੀ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ—" "ਇੱਕ ਐਸਾ ਵਰਤ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।" "ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੋਖਾ, ਵੱਡਾ ਫਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ; ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਮਿਲੇ।" ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।" "ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਮਲਕੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਕੇ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਭ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਉਥੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਸ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜੇ ਮੰਤਰ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" "ਦਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਸਨਾਨ ਕਿਵੇਂ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ? ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੋ।" ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ—" "ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰੋ: 'ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਬਣ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਦੰਦ ਮੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—" "ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ, ਚੋਰ, ਨਾਸਤਿਕ, ਕੁਕਰਮੀ, ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਨਦੀ, ਤਲਾਬ, ਕੂਏ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਸਨਾਨ ਕਰੋ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਲਵੋ, ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹੋ: 'ਹੇ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਚਲੇ ਹਨ—'" "'ਹੇ ਮਿੱਟੀ, ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ, ਜੋ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।'" "ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੰਤਰ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਹੈਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਅੰਡਜ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਦੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਮਲਕੀ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਉਸ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ।