ਸੁਣੋ, ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ! ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ—ਜੋ ਕੋਈ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਪਾਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲ ਧਰਮ ਦੀ ਗਿਆਨਤਾ ਹਨ, ਤੇ ਫਲ ਸੁਗਤਿ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਯੋਗ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਤਦ ਟਾਈਗਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਣ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਯਾਦਸ਼ਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯਾਦਸ਼ਤ ਮੁੜ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।” ਬਾਘ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਭਾਗਵਤੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸੁੰਦਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਵ ਪਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ? ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ।” ਗਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ‘ਮੈਂ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗਾ’—ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਖੜਾ ਸੀ?” ਜਦ ਬਾਘ ਨੇ ‘ਨੰਦਾ’ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੁੜ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਆਇਆ ਤੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੇਰੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ, ਧਰਮ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਨੰਦਾ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।” ਨੰਦਾ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ: “ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਤੇ ਨੰਦਾ ਸਰਸਵਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।” ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਰਾਜਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਨੰਦਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨੰਦਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦਰਿਆ ਬਣ ਗਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨੰਦਾ ਸਰਸਵਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉਸ ਖਜੂਰ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਗਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਾ ਲਿਆ।” ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਪੁੰਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਥਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪੀਣਾ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਸਿੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਯਤ ਦਿਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹਨ। ਉਥੇ ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਉਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੂਰ ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢਿਆਂ ਉਤੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੀਣਾ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਥੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਔਰਤ ਉਥੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਨੇੜੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਦਾ ਦੁਲਭ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਨਮ ਆਦਿ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਨੰਦਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਇਆ, ਸਿਰਫ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਜਨੇਊ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ? ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ?” “ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡੇ; ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਬਣਾਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਲਾਬ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਗਈਆਂ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਰਚੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾ ਗਾਂ, ਸਰਸਵਤੀ ਦਰਿਆ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਭੰਜਨ—all ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।