ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਨੰਦਾ ਨੇ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤਿਆਗ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਨੰਦਾ, ਤੂੰ ਨਾ ਜਾ; ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਲਗਾਵਟ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਅਧਰਮ ਹੈ।" ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਣੀ ਯਾਦ ਆਈ: "ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਘੜੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਵਚਨ-ਭੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।" ਜਿੱਥੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਝੂਠ ਸੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਖ਼ੁਦ ਝੂਠ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ, ਵਿਆਹ, ਗਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਚਨ-ਭੰਗ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਨੰਦਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਣਮ ਹੋਦਾ, ਇਕੱਲਾ ਮਰਨਾ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਭਾਰ ਝਲਣਾ, ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਭੋਗਣਾ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ: "ਸੱਚ ਤੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਧਰਮ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।" ਉਹ ਬਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵੀ ਸੱਚ ਦੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਰਕ ਸੱਚੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ।" ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚੋਰ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਯਮ ਰਾਜ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਧਰਮਤਾ ਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। "ਸੱਚ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮਾਫੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੋਲਣ ਤੇ, ਸੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਵਧੀਆ ਫਲ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? "ਇਸ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲੋ।" ਨੰਦਾ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਹਿੰਦੇ, "ਨੰਦਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ; ਤੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" "ਅਸੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਝਲਣ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ?" "ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ; ਚੰਗੀ ਮਤ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਨੰਦਾ ਨੇ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਚੱਕਰ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਗੇ ਵਧੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ, ਅਗਨੀ, ਵਾਇੁ, ਚੰਦ, ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਰੁੱਖ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਸਿਧਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਘਾਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ; ਓ ਕੈਂਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਸਰਲ, ਅਰਜੁਨ, ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖੋ।" "ਸਭ ਰੁੱਖ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ: ਮੇਰਾ ਵੱਛਾ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।" "ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਬੇਸਹਾਰਾ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਸ ਨੰਨੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਭਟਕਦਾ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਰੋਦਾ—ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰੋ ਰਿਹਾ।" "ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੀ ਪੀੜ, ਇਕੱਲਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਦਾ।" "ਭਟਕਦੇ ਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ;" ਨੰਦਾ, ਮਾਂ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸਨੇਹੀ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਡੱਲੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪੈਰ ਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਸ-ਭਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸ ਗਈ। ਉਹ ਦਰਿੰਦ, ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ, ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਡਰਾਉਣਾ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੂਛ ਉਚੀ ਕਰਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਂ ਨੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਆਈ ਹਾਂ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।" "ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਕਰ, ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਪਾਲਣ, ਮੇਰਾ ਖੂਨ ਪੀ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ, ਫਿਰ ਇਸ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈ।" ਬਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਗਾਈ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।" "ਸੱਚ ਦੇਵੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਆ ਗਈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਆਈ; ਤੇਰੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।" "ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ? ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਸੱਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰਾ ਭਾਨਜਾ।" "ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਧਰਮ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੰਦਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ, ਮਾਂ-ਪਿਆਰ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਨੰਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।