ਨੰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਉਣ ਦਾ ਸੌਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਥੇ ਮੁੜ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, “ਮਾਂ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ। ਇਹ ਬੱਚਾ ਤੇਰਾ ਪੋਤਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ?” ਫਿਰ ਨੰਦਾ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਵਾਂ—ਵਿਪੁਲਾ, ਚੰਪਕਾ, ਮਾਤਰਭਦਰਾ, ਸੁਰਭੀ, ਮਾਨਿਨੀ, ਵਸੁਧਾਰਾ, ਪ੍ਰਿਯਾਨੰਦਾ, ਮਹਾਨੰਦਾ, ਘਟਸ੍ਰਵਾ—ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੀ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹੋ, ਸਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।” ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੈਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਅਸਮਰਥ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਾਲੋਗੀਆਂ—ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇੱਥੋਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਇਸ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ।” ਨੰਦਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਹਾਏ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ, ਨੰਦਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਦਰਿੰਦੇ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ।” ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, “ਕਸਮਾਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨੰਦਾ, ਤੂੰ ਨਾ ਜਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਇਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।” ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਸਮ ਤੋੜਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਝੂਠ ਵੀ ਸੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਵਿਆਹ, ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਮੋਚ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਸਮ ਤੋੜਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।” ਨੰਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹਾਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ।” ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, “ਇਨਸਾਨ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਧਰਮ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।” “ਜਿਵੇਂ ਬਲੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਛਲ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਵੱਡਾ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ। ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਨਰਕ ਵੀ ਸੱਚੀ ਬੋਲੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਜੋ ਬੰਦਾ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣ ਕੇ ਦਿਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਚੋਰ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਪ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਯਮ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਨੇਕੀਆਂ ਵੀ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਬੰਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ ਦੇ ਤੀਰ ਤੇ, ਮਾਫੀ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਅਤੇ ਸੱਚ, ਜੇ ਤੋਲ੍ਹੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਧਰਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਉੱਚਾ ਫਲ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲੋ।” ਦੋਸਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਨੰਦਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਤੇਰੀ ਇੱਜਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।” “ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ? ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।” ਫਿਰ ਨੰਦਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਗੋਕੁਲ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਚੰਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਦਰੱਖਤ, ਤਾਰੇ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ, ਜੁਕ ਜੁਕ ਕੇ, ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, “ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਾਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ। ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਸਰਲ, ਅਰਜੁਨ, ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰੱਖਤੋ, ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣੋ: ਮੇਰਾ ਬਛੜਾ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਔਖੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਨਿਰੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹੋ।” “ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬੇਕਰਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ।” “ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਇਕੱਲਾ, ਤੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਸਮਝਦਾ।” “ਜੋ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਇੰਝ, ਨੰਦਾ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਝਲਕ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ, ਉਹ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵਿਛੁੜ ਗਈ, ਜਾਂ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ, ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਥਕਦੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਮਾਸਖਾਣੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ।