ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਾਤਾ-ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਰਣ ਨੇ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇਗਾ। ਇਸ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਾਘ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰ ਲੈ।" ਹਿਰਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹਿਰਣ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮਾਂ-ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰ ਦੇਵਾ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ, ਤੇ ਦਯਾ ਧਾਰ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕਦੋਂ, ਬਾਘ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਪਾਵਾਂਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹਿਰਣ, ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੋਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?" ਹਿਰਣ ਨੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ, ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅਵਧੀ ਮੁਕ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੂੰ ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ।" "ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ," ਹਿਰਣ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਬਾਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਘ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਨਖ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਉਹ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਚੌਪਾਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਕ ਦਿਨ, ਹਿਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗਾ: "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਐਸਾ ਘਟੀਆ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।" "ਮੈਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਹਿਰਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਪਾਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪੀ ਬਣਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ; ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਹੈ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕਰਤਬ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" "ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵਾਂ? ਹਿਰਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੋਵੇ?" ਜਦ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ— ਇਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਘ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੌ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਗੋਕੁਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਥੇ ਜਿੱਥੇ ਗੋ-ਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਬਾੜੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਧੁਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਉਥੇ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ, ਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਨੰਦਾ ਨਾਂ ਦੀ ਗਾਂ ਸੀ—ਖੁਸ਼, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲੀ ਹੋਈ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮੁਖੀ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਰੰਗ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ। ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਲੰਮੀ, ਅੰਗ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਪਤਲੀ ਕਾਇਆ, ਨੀਲਾ ਗਲਾ, ਸੋਹਣੀ گردن, ਘੰਟੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਡਰ-ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਝੁੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਚਰਦੀ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਚਰਦੀ। ਸੁਰਭੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਾਸ ਚਰਦੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਸੀ—ਰੋਹਿਤਾ—ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਘਣੀ ਘਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਤੰਗ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਸਿੰਘ, ਤੇ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ। ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਉਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਚੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਬੜੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੰਦ ਤੇ ਨਖ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮਕ, ਤੇ ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਲੰਬੀਆਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਝੁੰਡ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨੰਦਾ, ਘਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਗਾਂ ਬਾਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਚੀਤਾ ਨੇ ਦੌੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕ, ਰੁਕ!" "ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਣ ਲਈ ਆਈ ਹੈਂ, ਗਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਈ ਹੈਂ!" ਚੀਤੇ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ— ਉਹ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਪੱਛੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਾਂ ਰੁੰਝੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਜਲਨ ਵਿੱਚ, ਨੰਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੱਛੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਰੋਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਚੀਤੇ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਗਾਂ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਖੁਰਾਕ; ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਰੋਵੇਂ ਜਾਂ ਹੱਸੇਂ, ਤੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਮੈਂ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈਂ, ਛੋਟੀ ਗਾਂ। ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਿਧਰਤ ਹੈ—ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ?" ਬਾਘ ਨੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਦੱਸ।" ਚੀਤੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੰਦਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਾਫ ਕਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ-ਵਾਂਗ-ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰੋ ਰਹੀ—ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਧਰਤ ਹੈ।" "ਜੋ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੱਕੀ, ਤੇ ਜੋ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਕਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਰੋ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਹੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ।" "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ, ਮਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬਾਘ, ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਪਰ, ਹੇ ਉਤਮ, ਮੈਂ ਮਮਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੋਈ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ, ਹਿਰਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਹਾਣੀ, ਬਾਘ, ਚੀਤੇ, ਨੰਦਾ ਗਾਂ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਮਤਾ ਭਰੀ ਗੱਲਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਨ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।