ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਖਜੂਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਸਾਲੇ ਫਲ ਤੇ ਖਿੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਓਹ ਸਥਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਫਿਰ ਇੱਕ ਐਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਬੜਾ ਮਨੋਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰੁਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਦੈਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਿਆ ਨੰਦਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਮੱਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਚਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਉੱਤਮ ਦਰਿਆ ਹੈ?" ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਨੰਦਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਰਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੀਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਿਆ? ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਰਹੀ ਸੀ—ਤੂੰ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤ ਮਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ।" "ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਮਾਸਖੋਰ ਬਣੇਂਗਾ; ਇਸ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਾਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈ।" ਜਦ ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜਾ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਮਿਹਰ ਕਰ, ਤੇ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਪਾਵਾਂਗਾ?" ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਤੇਰਾ ਸ਼ਾਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇਂਗਾ। ਉਸਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਬਾਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਬਾਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਥੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਉਥੇ ਸੌ ਸਾਲ ਬਿਤਾ ਲਏ। ਹਿਰਣਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ; ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" "ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵਾਂ? ਹਿਰਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਦੋਂ ਸੱਚ ਹੋਵੇਗੀ?" ਜਦ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਬਾਘ ਜੌ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਗੋਕੁਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਤੇ ਬਾੜੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਧਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਮਸਤ ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਖਜੂਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਗਵਾਲਣਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ। ਉਥੇ, ਨੰਦਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਗਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ, ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਨੱਕ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਟੰਗਾਂ, ਪਤਲੀ ਦੇਹ, ਨੀਲਾ ਗਲਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗਲ੍ਹ ਸੀ। ਘੰਟੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਚਰਦੀ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੁਰਭੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਘਾਹ ਚਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੋਹਿਤਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਸੀ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜਾਨਵਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਥਾਂ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਕ ਤੰਗ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ, ਔਖੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਸਿੰਘ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ, ਇੱਕ ਘਣੀ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਝਾੜੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲੂਮੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਚੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਖੂਨ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੰਦ ਤੇ ਨੱਖ ਉਸਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਨੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮੀ ਤੇ ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੰਬੀਆਂ, ਕੱਟੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਨੰਦਾ ਗਾਂ, ਘਾਹ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਗਾਂ ਬਾਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਚੀਤੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਖਾਣ ਬਣੀ ਹੈਂ, ਗਾਂ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਗਈ।" ਚੀਤੇ ਦੀ ਇਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੰਦਾ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ, ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਤੇ ਸੁਭ ਸਨਤਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਗਾਂ ਰੁੰਧੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਈ...