ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰਾਧ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ, ਜੋ ਲੋਕ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿਖੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਸਾਫ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਨਦੀ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੱਧਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ। ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ, ਛੋਟੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਤੀਨੋ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰ ਉਸਨੂੰ ਅਣੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ-ਉਲਟਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿਖੇ ਨਿੱਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚੋਟੀਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਰੋਵਰ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਸਰੋਵਰ—ਛੋਟਾ, ਮੱਧਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ—ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਇਕ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅੰਤਹੀਣ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖੀ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਟੇ ਜਾਂ ਗੁੜ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲੁਕ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚੀ। ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇਕ ਤਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੁੜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਥਾਂ ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਦੀ ਨੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਮੱਛੀਆਂ, ਘੜਿਆਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲਚਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਹੈ?" ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਨੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਦੀ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨਾਮ—ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਸੀ ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਣੀ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ? ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਥਣ ਚੁਕ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਐਸੀ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਮਾਰੇ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀ ਹੋ ਜਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਿਆ, ਤੂੰ ਵੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਬਣੇਂਗਾ; ਇਸ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੂੰ ਬਾਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈ।" ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ, ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਐਸੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਮਿਹਰ ਕਰ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ।" "ਮੈਂ ਕਦੋਂ, ਬਾਘ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ? ਦੱਸ, ਹਰਣੀ, ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗੀ?" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਹਰਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਕਹੇ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਦ ਸ਼ਾਪ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇਂਗਾ।" "ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਤੇਰਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰਣੀ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਬਾਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਚੌਪਾਇਆ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਸਦੇ ਸੌ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਹਰਣਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗਾ, "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਪਾਵਾਂਗਾ?