ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਛੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ। ਜਦੋਂੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਬੰਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭੀ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਅਖਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਫਲ ਗਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਸਵਰਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਉੱਤੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿੜ੍ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਨਦੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵਿਰਲ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਖਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮੱਧ ਵਾਲਾ ਦਰਮਿਆਨਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ; ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰੋਜ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ, ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਉੱਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ; ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਰੋਵਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਛੋਟਾ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਤੀਜਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਭੀ ਉਹ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ; ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਕਰੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖੀ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਟੇ ਜਾਂ ਗੁੜ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ; ਉਥੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੁੜ ਇੱਕ ਐਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਈ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਾਰੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਨੰਦਾ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਮੱਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਨੰਦਾ ਨਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਣ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?” ਜਦ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨੰਦਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਇਕ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਰਣੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੂਰਖ? ਇਹ ਕੰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਝੁਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਰਹੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।