ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜੇਠ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਖੇਤਰ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਮਾਰਗ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਢੁਕਵੇ ਸਮੇਂ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਾਂ ਕੁਰੂ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਸਮੇਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਛੋਟੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚੌਲ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਕੀ ਪੀੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨ ਪੱਕਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਚੇ, ਯਾਦ, ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਦਇਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਿਥੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗੀ, ਉਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਦੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਚਾਰੋ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਫਲ ਗਾਂ ਦੀ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਿਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿਖੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਦਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਵਿਰਲ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚਾਰੋ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮੱਧਵਾਲਾ ਮੱਧਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੇ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਨੋ ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ। ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸੰਖ ਫਲ ਫਿਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਉਲਟਾ, ਅਲੱਗ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ; ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਝਰਨੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਥੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਗਾਂ ਦੀ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਇਥੇ ਤਿਲ ਦੀ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਧਾਈ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਉਦਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਟੇ ਜਾਂ ਗੁੜ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਗੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ; ਉਥੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।