ਇੱਕ ਵਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੀਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਯਜਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਮਹਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕੂੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਸ ਨਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹੈ, ਨੇ ਭਰਿਆ। ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਈ ਅਤੇ ਮਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਉਥੇ ਟਿਕ ਗਈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪਤਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਦਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ (ਦਵਿਜ) ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੱਪੜਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਜੇਠ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਡਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਰ-ਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਜੇਠ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਡੁੱਬੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਠੀਕ ਸਮੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਗ੍ਰਹਣ ਜਾਂ ਸੂਰਜਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਿਤਾਮਹਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਛੋਟੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚੌਲ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਕਵੀਹ ਪੀੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕਲਪ, ਯਾਦ, ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦਇਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਨਾਮ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਸਾਕ-ਭਾਜੀ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਡਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੂਲ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਚਾਰੋ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਧੋ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੌੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਕੇਵਲ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਫੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੱਧ ਵਾਲਾ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਤੀਰਥ ਨਿਮਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਤੀਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਕਰੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।