ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਵਿਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਚੌਂਹ-ਮੁਖਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਣੇ ਦਵਿਜਾਂ — ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ — ਦੀਆਂ ਝੋਨਪੜੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਸੁੰਦਰ ਤੋਤਿਆਂ, ਚਮਪਾ ਤੇ ਚਾਸ਼ਨੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਿਕਦਾਰ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੌਲੀਆਂ ਦੇ ਗਲਿਆਂ, ਝਾਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਨਾਲ ਉਹ ਨਦੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਚੰਦ ਜਾਂ ਪਲੱਖਾ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਨਾਲ ਬਾਤ ਕੀਤੀ, "ਉਹ ਅੱਗ ਅਰਪਣ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੀ।" ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉੱਸ ਵੇਲੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੈਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅੱਗ-ਦੇਵਤਾ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।" ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ, "ਹੇ ਸ਼ੁਭਾ! ਤੂੰ ਇੰਝ ਕਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗੀ।" ਫਿਰ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ-ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈ; ਆਪਣੀ ਛੁਪਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਥੇ, ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਵਿਸਾਲ ਜੰਗਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਗਨ ਕੀਤਾ; ਮਹਾਨ ਨਦੀ, ਉੱਚਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ, ਉਥੇ ਆ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਗਨ-ਕੁੰਡਾਂ 'ਚ ਯਗਨ ਕੀਤਾ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਨਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾ-ਪੁਣਯਵਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਵਾਯੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਥੇ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਚ ਵੱਸਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਤੇ ਪੁਣਯ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਪਤਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੁਆਦਲੇ ਦਹੀਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਥੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਦਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਜੈਸ਼ਠਾ ਕੂੰਡ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਰ ਖੇਤਰ 'ਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਐਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੈਸ਼ਠਾ ਕੂੰਡ 'ਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਵਧੇਰੇ ਕਹੀਏ? ਖੇਤਰ, ਤੀਰਥ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ — ਜੋ ਇਹ ਤ੍ਰੈਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਸਮੇਂ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਤੀਰਥ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤਹਿਨ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਵੈਸ਼ਾਖ 'ਚ ਚੰਦ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੰਦ੍ਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਸਮੇਂ, ਤੇ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ 'ਚ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਦੱਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਪੁਣਯਵਾਨ ਤੀਰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ 'ਚ ਵਿਚਲੇ ਕੂੰਡ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੋਟੇ ਕੂੰਡ 'ਚ ਵੀ, ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਚਾਵਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਾਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰੇ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਚਾ, ਯਾਦ, ਗਿਆਨ, ਬੁਧਿ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਦਇਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਨਾਮ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਵਕਲਪਕ ਨਾਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹੀ — ਜੋ ਲੋਕ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਉਥੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਰਕ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੂਲ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਇਹ ਧਰਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਬਣ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ — ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ — ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਨਤੀਜਾ ਗਾਏ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਹੈ।