ਇਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਰਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਜਨੀਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਭਗਵਤੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਭਰਪੂਰ ਭਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ 'ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਣ ਵਾਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਇਕ ਹੋਰ ਅਸਚਰਜ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਬਰਾਹਮਣ ਮੰਕਣਕਾ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨਾਲ ਚੋਟ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਉਸ ਚੋਟ ਤੋਂ, ਰਾਜਾ, ਸ਼ੱਕਰਕੰਡੀ ਦਾ ਰਸ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਰਸ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੰਕਣਕਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਨੱਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਨੱਚਣ ਲੱਗੀ। ਰਾਜਾ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ: "ਉਹ ਇੰਝ ਨੱਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। "ਉਹ ਇੰਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ।" ਰੁਦ੍ਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੇ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।" ਜਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੰਕਣਕਾ ਰਿਸ਼ੀ ਫਿਰ ਵੀ ਨੱਚਦਾ ਰਹਿਆ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕਰਕੰਡੀ ਦਾ ਰਸ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗਾ। ਰੁਦ੍ਰ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ।" ਮੰਕਣਕਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਸੋਚਿਆ, "ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਫਿਰ, ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅੰਗੂਠਾ ਵੱਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਚੋਟ ਤੋਂ, ਰਾਜਾ, ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ ਰਾਖ ਨਿਕਲੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੰਕਣਕਾ ਲੱਜਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ; ਤੁਸੀਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋ।" "ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ; ਜਦ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।" "ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ—ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ? ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਜਣਹਾਰ ਤੇ ਕਾਰਨ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਤਪस्या ਇੱਥੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਤਪस्या ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੇ।" "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਵੱਸਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਪ-ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਤਪ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਸੁਕਾ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਵੀ—" "ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵੀ ਉੱਤਮ ਦੁਜਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਇੱਥੇ ਤਪ ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ," "ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਦਾਨ—ਤਿਲ ਜਾਂ ਸੋਨਾ—even Mount Meru ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।" "ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ 21 ਪੀੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਪਿੰਡ (ਚਾਵਲ ਦਾ) ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਹੁਣ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਸਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਵਾਸੂਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਤੁਸੀਂ ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾਓ, ਤੇ ਇਹ ਅਗਨਿ (ਸਮੁੰਦਰ-ਅਗਨਿ) ਲੈ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿਓ।" "ਜਦ ਇਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ-ਅਗਨਿ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਚਾਓ; ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਕੰਧ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿਓ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ, ਚੁਣੇ ਜਾਣ।" "ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕਨਿਆ, ਤਪ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਸੋਚੋ।" ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਭਾਵਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿਤਾਮਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕੋਲ ਗਏ। "ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਾ, ਬਸ ਤੁਹਾਡੀ ਪੁਤਰੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਕਨਿਆ ਹੈ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਕਨਿਆ, ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਲਿਆ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬੋਲੋ। ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ-ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ।" ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਕਾਂ-ਵਾਂਗ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਓਸ ਵੇਲੇ, ਕਨਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਣ ਲੱਗੀ।