ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੀਰਥ ਜਾਂਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਝੀਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਨ ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਉਥੇ, ਜਦ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁੰਬੜ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ—ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨ ਤੇ ਸਮਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਸਨ, ਜੂਜੂਬੇ, ਇੰਗੁਦਾ, ਕਸ਼ਮਰ, ਪਲੱਖ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਤਕ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਪੌਲੋਮਾ, ਪਲਾਸ਼, ਕਰੀਰਾ, ਪੀਲੂ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਿਆੰਦਨ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਪਿੱਠ, ਕਰਵੀਰ, ਬਿਲਵ, ਆਮਲਾਤਕ, ਅਤਿਮੁਕਤਾ, ਕੰਡਾ ਅਤੇ ਪਾਰੀਜਾਤ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ। ਕਦੰਬ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਯੋਗ ਲੱਗਦੇ, ਫਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਅਤੇ ਦੰਤੋਲੁਖਲਿਕਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੋ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁੱਟਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਥੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾਇਆ। ਉਹ ਥਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਂਚਨਾ, ਪੂਰਬੀ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦ ਯਜਮਾਨੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆ ਗਏ, ਮੰਗਲ ਦਿਨ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਉਹ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਦীক্ষਾ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਦ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਜ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਯਜਨਾ ਇੰਨੀ ਸਫਲ ਹੋਈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਚਮਤਕਾਰ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਕਰੀਏ! ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ, ਜਿਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਯਜਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ 'ਸੁਪ੍ਰਭਾ' ਅਤੇ 'ਸਰਸਵਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਨਦੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸਰਸਵਤੀ, ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਪ੍ਰਭਾ' ਤੇ 'ਸਰਸਵਤੀ' ਦੋਵੇਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਜਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ, 'ਪੂਰਬ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਕਣਕਾ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੋਟ ਵਿਚੋਂ, ਰਾਜਨ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਰਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਨੱਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸੀ—ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਉਸ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, “ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਨੱਚੇ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਰਾਜਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। “ਇਹ ਇੰਨਾ ਤੀਬਰ ਨੱਚ ਨਾ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾ।” ਰੁਦ੍ਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇੰਝ ਰੋਕਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੱਚਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਹੇ ਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚਿਆ; ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ।” ਮਹਾਦੇਵ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?” ਫਿਰ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਚੋਟ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਜ਼ਖਮ ਵਿਚੋਂ, ਰਾਜਨ, ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ ਭਸਮ ਨਿਕਲ ਆਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਰਮੀੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ; ਤੂੰ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਸਾਰੇ ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲਤ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।” “ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇ en deਵਤੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ? ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇ en ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ, ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਤੇ ਕਾਰਣ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!