ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਨਰਮ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਤੰਤ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋਤੀ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਚੌੜੇ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਆਖਰੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਅੰਤ ਹਨ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚਤਮ ਲੋਕ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜੇਹੜੇ ਲੋਕ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਕਠਿਨ ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਹਨ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ (ਯਗ) ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ, ਵਿਲੱਖਣ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਬੈਲ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਚਾਰੂ ਚਲਣ ਲਈ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭੇਟਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਹਨ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਪੂਜੇ ਗਏ, ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਪਿਤਾਮਹ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਧਨਾਢ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ; ਅਸਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਦੀਵੀ ਯਜਨਾ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀ ਚੁਣਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਚਾਰਿਆ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁ-ਰਿਚਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਯਜਨਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ। ਯਜਨਾ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਿਆ। ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਚਨ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਰਾਜਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਚੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੂਜੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ ਆਏ। ਉਥੇ ਦੱਖ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਪੁਲਹ, ਮਰੀਚੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ; ਅੰਗਿਰਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅਤ੍ਰਿ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਗਿਆਨ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਜੋਤ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ; ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੇ ਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਾਨ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਚਾਰ ਵੇਦ—ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ—ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ-ਵਿਗਿਆਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਕਰਮਕਾਂਡ, ਅਤੇ ਛੰਦ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ; ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੈਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਸਮੇਤ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਚਿਤ ਹਨ, ਪੂਜਦੇ ਹਨ; austerity (ਤਪ), ਯਜਨਾ, ਸੰਕਲਪ, ਅਤੇ ਸਵਾਸ ਵੀ ਉਥੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ, ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ: ਧਨ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ, ਦਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ੀ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸੰਵਰਤ, ਬੁਧ, ਸ਼ਨੀ, ਰਹੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਮਰੁਤ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੀ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਦੁৰ্গਤਾਰਣੀ, ਵਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਿਆਂ, ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ; ਪਲ, ਲਹਿਜ਼ੇ, ਘੜੀਆਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਅੱਧ-ਮਹੀਨੇ, ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀਆਂ—ਲਾਜ, ਯਸ਼, ਤੇਜ, ਪ੍ਰਭਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਧੈਰਜ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿਆਨ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੋਸ਼ਣ, ਕਰਮ; ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਨਾਚ ਅਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਸ਼ਿਵੀ, ਸ਼ੰਖੁ, ਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੁ। ਵੇਗਵਾਨ, ਕੇਤੁਮਾਨ, ਉਗ੍ਰ, ਸੋਗ੍ਰ, ਵਿਆਗ੍ਰ, ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ; ਪਰਿਘਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਸੰਬਾ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਫਿਰ ਬਲੀ, ਕੁੰਭ, ਸੰਹ੍ਰਦਾ, ਗਗਨਪ੍ਰਿਯ, ਅਨੁਹ੍ਰਦਾ, ਹਰਿਹਰ, ਵਰਾਹ, ਕੁਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਵਿਦਵਾਨ, ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।