ਸੁਣੋ, ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਵਾਦਸ਼ੀ (ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤਿੱਥੀ) ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸ਼ਟਮੀ (ਅੱਠਵੀਂ), ਏਕਾਦਸ਼ੀ (ਗਿਆਰਵੀਂ), ਸ਼ਸ਼্ঠੀ (ਛੇਵੀਂ), ਤ੍ਰਿਤੀਆ (ਤੀਜੀ) ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ (ਚੌਦਵੀਂ) — ਜੇ ਇਹ ਤਿੱਥੀਆਂ ਪਿਛਲੀ ਤਿੱਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਅਗਲੀ ਤਿੱਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਤਿੱਥੀ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ) ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੇ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਈਆਂ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਵੀ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਧਰਮ, ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੂਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ? ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।" ਫਿਰ ਦਲਭਿਆ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਮਾਨਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਅਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹੜੇ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਿਆ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਵਿਧੀ ਵੱਡੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ, ਵਾਸਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ, ਡਾਹ, ਲੋਭ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਗੋਬਰ, ਤਿਲ ਤੇ ਕਪੜਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਗੋਲੇ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ। ਇੱਕ-ਸੌ-ਅੱਠ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਆਸ਼ਾਢ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਤਿੱਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਚੁਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਕਪੂਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ (ਪਕਵਾਨ) ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰ ਕੇ, ਗੁੰਮੜ, ਨਾਰੀਅਲ ਜਾਂ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ, ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਸੁਪਾਰੀ ਨਾਲ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿਓ। "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦਇਆਲੂ, ਜੋ ਅਸਹਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਣੋ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋत्तਮ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਮੇਰਾ ਅਰਘ ਲੱਖਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਵੀਕਾਰੋ।" — ਇਹ ਅਰਘ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਘੜਾ, ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀ ਤੇ ਕਪੜਾ ਦਿਓ, ਕਹੋ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।" ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤਰ ਵੀ ਦਿਓ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਤਿਲ ਉੱਗੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਓ। ਜਿੰਨੇ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿਲ ਦਾਨ, ਭੋਜਨ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਲਗਾਉਣ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਛੱਤ-ਤਿਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।" ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣੋ, ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੀ ਜੋ ਸਦਾ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਰਤ ਕਰਦੀ, ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਤ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੋਜਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦੀ, ਸਦਾ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਤਪ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਇਸਨੇ ਤਨ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਯਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਆਇਆ ਤੇ ਭਿਖਸ਼ਾ ਲਈ ਕਟੋਰਾ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਦੱਸੋ।" ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਭੀਖਸ਼ਾ ਦਿਓ।" ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ ਤਾਮੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਹ ਹੈ ਛੱਤ-ਤਿਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।