ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਪਿਲ, ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁਹਿ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਰਗਟਾਵਾ ਨੂੰ ‘ਪੌਸ਼ਕਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੇਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬਨ ਕੇ, ਇੱਕ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਹ ਸੂਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿਚ ਕੋਕਾਮੁਖ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਵੇਦ ਬਣ ਗਏ, ਦੰਦ ਯਜਨ ਦਾ ਯੂਪ, ਹੱਥ ਰਿਤੂਅਲ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੇਦੀਆਂ ਦਾ ਵੇਦਿਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਅੱਗ ਸੀ, ਵਾਲ ਦਰਭਾ ਘਾਸ, ਸਿਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਅੱਖਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਵੇਦ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਘੀ, ਚੋਚਾ ਹਵਨ ਕੁੰਡ, ਅਵਾਜ਼ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀ ਧੁਨ, ਤੇ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ, ਗੋਡੇ ਯਜਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ, ਪੇਟ ਉਦਗਾਤਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੱਗ, ਤੇ ਉਹ ਫਲ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਔਸ਼ਧੀ ਰੂਪ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਤਾ ਹਵਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਟੱਲ, ਪਿੱਠ ਪਾਣੀ, ਲਹੂ ਸੋਮਾ, ਮੋੜੇ ਵੇਦ, ਸੁਗੰਧ ਹਵਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੂਰਬੀ ਵੇਦੀ, ਦੱਖਣ ਦਿਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰਵ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਪ੍ਰਵਰਗਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਆਪਣੀ ਛਾਂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਰਤਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰਕਰਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਿ-ਵਰਾਹ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਗਈ। ਉਹ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਵਯ ਕੋਕਾਮੁਖ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਸਾਧਿਆ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ, ਯਕ੍ਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਤੇ ਕਿਨਰ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਅਧਿਅਾਪਕ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਕੋਕਾਮੁਖ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਦੇਵ, ਪਰਮ ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਹੋ।" "ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਯਜਨ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਹੀ ਕਰ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਤੂੰ ਓਹੀ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਡਰੋ ਨਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ! ਮੈਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਅਤੇ ਜੋ ਆਖਰ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਤੇ ਅਸੁਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਓ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ। ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਚਾਨਣ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ, ਗ੍ਰਹਿ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਸਭ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਰਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ, ਲੋਕ ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਲੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਆ ਗਏ। ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਰੁੱਖ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਗਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਉੱਗਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਯਜਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਗਣ ਤੇ ਦਾਨਵ-ਅਸੁਰ ਗਣ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰਤਾ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਦੁਜਾਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਏ, ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਆਏ, ਤੇ ਹਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਏ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਖੁਦ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਦੱਖ ਨੇ ਖੁਦ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਵਰੁਣ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦ ਲਿਆਈ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਰਸ ਪਕਾਇਆ, ਸੋਮਾ ਨੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਦਾਨਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ, ਰੁੱਖ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।