ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਬੜਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹਾਤਮ ਕਥਾ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਅਜੋਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਕੰਨ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਭਾਂ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਘੀ ਦੀ ਧਾਰ, ਸਮਰਪਣ, ਯਜਮਾਨ, ਪਾਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੇਦੀ, ਸੰਸਕਾਰ, ਪਾਕ ਭੋਜਨ ਤੇ ਯਜਨ ਚਮਚ ਹੈ। ਉਹ ਚਮਚ, ਸੋਮਰਸ, ਅੰਤਿਮ ਸਨਾਨ, ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਦੱਖਣਾ, ਧਨ, ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸਾਮ ਗਾਇਕ, ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਹਾਇਕ, ਸਭਾ ਤੇ ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਯੂਪ ਸਤੰਭ, ਸਮਿੱਧ, ਕੁਸ਼ਾ, ਚਮਚ, ਜੌਲ, ਮੂਸਲ, ਪੂਰਬੀ ਵਾਟ, ਯਜਨ ਭੂਮੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬੰਨਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੈ। ਉਹ ਘੱਟ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਪ, ਨਿਯਤ ਪੈਮਾਨੇ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਘੋੜੇ, ਵੇਦੀ ਟਿੱਲੇ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵੀ ਆਪ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜ, ਆਹੁਤੀ, ਅੱਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਸੱਤਾਵਾਨ ਅਸਤਿਤਵ, ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਤਾ, ਸ਼ੁਭ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਪਿਲ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪੌਸ਼ਕਰਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵੈਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਕੋਕਾਮੁਖ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੈਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ, ਯੂਪ ਸਤੰਭ ਨੂੰ ਦੰਦ, ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਤੇ ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਬਣਾਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਅੱਗ ਹੈ, ਵਾਲ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ, ਸਿਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਨੇਤ੍ਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਅੰਗ ਵੈਦ, ਤੇ ਧੁਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਘਿਉ, ਚੋਚਾ ਯਜਨ ਚਮਚ, ਬੋਲੀ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਸ਼ਰੀਰ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਗੋਡੇ ਯਜਨ ਪਸ਼ੂ, ਰੂਪ ਯਜਨ, ਆੰਤੜੀਆਂ ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਲਕੜੀ ਅੱਗ, ਫਲ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਹਾ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪ ਹਵਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਟੱਲ, ਪਿੱਠ ਪਾਣੀ, ਲਹੂ ਸੋਮਰਸ, ਮੋਢੇ ਵੈਦ, ਸੁਗੰਧ ਆਹੁਤੀ, ਤੇ ਦੇਵ-ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੂਰਬੀ ਵੇਦੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਲ ਦੱਖਣ, ਜੋਗੀ ਰੂਪ, ਮਹਾ ਯਜਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ, ਪ੍ਰਵਰਗ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਆਪਣੀ ਛਾਂ-ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਮਾਣਿਕੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਕੋਕਾਮੁਖ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ, ਯਕ੍ਸ਼, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਉਥੇ ਆਏ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ—all ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਕਾਮੁਖ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਨੂੰ ਯਜਨ ਸਮੇਂ ਗੁਪਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵ, ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਰੂ, ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਧਾਰ ਹੋ। ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ।" "ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਖਿੜੇ, ਨਿਰਮਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਯਜਨ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਯਥੋਚਿਤ ਕਿਰਿਆ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਭੈ ਛੱਡੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਅਤੇ ਜੋ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਤੇ ਅਸੁਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੋ, ਪਿਤਾਮਹ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਥੇ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਵੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਦਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਜਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਦ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਤ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਸਕ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤਦ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—all ਇਕੱਠੇ ਆ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।