ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਰਲ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਂਦਾ, ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਨਿਯਮਤ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਪੜਾ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਅਣਸਪਸ਼ਟਤਾ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ। ਇਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਗਲਤ ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਯੋਗ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਤਾਣਦਾ ਜਾਂ ਤਨਕਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਕੱਟ ਲੈਂ, ਜੋ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਹ ਖਾ ਲੈਂ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੌ ਲੈਂ—ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਰਕ ਵਾਲਾ ਦੋਸਤ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਕੰਮੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸੋ ਜਿਹਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ; ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ; ਸਿਰਫ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਮੌਸਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਬੁੱਧੀ ਅਡਿੱਗ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀਉਂਦੇ ਮੁਰਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਡੋਲ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਸ਼ਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਟਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲੱਭਦਾ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਉੱਦਮ ਰੋਕ ਲਏ, ਜੋ ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਵਡਿਆਈ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ—ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦਾਨ—ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀ ਦਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਨੰਤ ਨਿਰਭੈਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਡੋਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ; ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨਾਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਹੁਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ, ਸੁਵਰਨੀ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਨਿਰੁਕਤ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰ, ਸੁਵਰਨੀ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਚੱਲਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹੀ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਵਧਦਾ, ਛੇ ਸਪੋਕ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰਿਮ ਵਾਲਾ, ਤ੍ਰੈ-ਸੰਯੁਕਤ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਨਾਦਿ, ਸਦਾ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਜੋ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਰਮ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਾ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਲਾਭ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਨਾ ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਨਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵਡਿਆਈ ਨਾ ਨਿੰਦਾ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿੱਖੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾ।" "ਉਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ? ਕੌਣ-ਕੌਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ? ਉਸ ਯਜਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਸਮੱਗਰੀ, ਦੱਖਿਣਾ ਕੀ ਸੀ? ਕਿਹੜਾ ਵੇਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਥੇ ਕੀ ਮਾਪਦੰਡ ਰੱਖੇ? ਕੌਣ ਸੀ ਉਹ ਯਜਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਜਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਸੋਚੀ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਥ ਅਮਰ ਤੇ ਅਜਰ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਸਵਰਗ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ।" "ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਉਸ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦਿੱਤਾ; ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਲਈ, ਵੇਦ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਭੀ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਬਣਾਏ; ਇਹੀ ਵੇਦਕ ਰੀਤ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਉਥੇ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਕੀ ਫਲ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ, ਯਜਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀ ਹੈ।