ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਰਾਹੀਆਂ, ਜੇਕਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ ਜਾਣ, ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲਾਭ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਭਾਗ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਮਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਟਕੀ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, gleaning (ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ) ਜਾਂ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਰਗ ਲੋਕ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੀਸਰੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ—ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ initiation ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਆਗਨੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਜਨਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕੇਵਲ ਹਵਨ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਖੇਤ ਨਾ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ ਅਤੇ gleaned ਭੋਜਨ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਾਲ ਲਈ; ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲਈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੜੇ ਜਾਂ ਬੈਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥਲੀਆਂ ਅਤੇ ਥੋਹਰ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਪੀਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਜੌ ਦੀ ਮਾੜੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫਲਾਂ ਤੇ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਤੇ। ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਖਾਨਸ ਆਸਕਤਿਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ initiation ਹਨ, ਪਰ ਚੌਥਾ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਿਕ ਧਰਮ, ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤਯ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਧੁਚੰਢਸ, ਗਵੇਸ਼ਨ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਦੀਵ, ਭੰਡਿਰਯਾਵਪ੍ਰ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਥੇ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਵਨਵਾਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਭੀਕ, ਜਥਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਮਰ ਲੰਘ ਗਈ, ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਯਸਕ ਰੀਤਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਧਨ-ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਯਜਨਾ ਤੇ ਆਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਬਿਨਾਂ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਨਖ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਗ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਇੱਥੇ ਨਾ ਉਥੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਘਾਟ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੌਥਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਸੰਨਿਆਸ ਆਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਇਸ ਉੱਚੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗੇਰੂਆਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਰਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਆਚਰਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ, ਸਾਥੀ ਬਿਨਾਂ, ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਟੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਠਿਕਾਣਾ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਕਦੇ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਤਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਮਝਦਾਰੀ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ।