ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਸਥ ਛੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਿੰਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੋ, ਪਰ ਚੌਥਾ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗ੍ਰਹਸਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਸਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅਰੰਭ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਉਭਗਤ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾ ਖਾਧੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਉਭਗਤ ਕਰਨੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹੀ ਮੂਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਭੋਜਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਗ੍ਰਹਸਥ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਘਸਾਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮ੍ਰਿਤਤੁਲ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਘਸਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਿਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਪੰਡਤ, ਗੁਰੂ, ਮਾਮੇ, ਮਹਿਮਾਨ, ਵੱਡੇ, ਬੱਚੇ, ਬੀਮਾਰ, ਵੈਦ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਸਾਲਾ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰਵਾਲੀ, ਧੀ, ਨੌਕਰ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ—all ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲੋਕ ਦਾ, ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਰਿਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆ ਦਾ, ਸਾਲਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਲੋਕ ਦਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਕ ਵਿਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਮਾਂ, ਮਾਮਾ, ਵੱਡੇ, ਬੱਚੇ, ਬੀਮਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਪੰਡਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਵੈਦ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਭਰਾ ਵਾਸੂ ਲੋਕ ਦਾ ਰਖਿਆਕਾਰ ਹੈ। ਘਰਵਾਲੀ ਚੰਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਧੀ ਘਰ ਦੀ ਅਪਸਰਾ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਉ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਘਰਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਹਨ। ਲਿਖਾਰੀ, ਨੌਕਰ, ਤੇ ਧੀ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ, ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਗ੍ਰਹਸਥ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਹੀ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲਾਭ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਟਕਾ ਢੋਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਣੇ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਸ ਪਿਢ਼ੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਾਹ ਹੈ; ਅਸਮਤ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਸਥਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੀਸਰੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਵਨਪ੍ਰਸਥ, ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਝੁਰਰੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਨਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ: ਜਿਹੜੇ ਦীক্ষਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਵਨਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਅਗਨਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਲਪ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਿਰਫ ਅਗਨਿ ਹੋਮ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਅੰਗ ਹੀ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਨਪੱਕਾ ਚੌਲ, ਜੌ, ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ, ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਨਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਤੁਰੰਤ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਾਲ ਲਈ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਉਭਗਤ ਤੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਧੀਏ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਜਾਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਬੈਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥਲੇ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਪੀਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਬਲਾ ਹੋਇਆ ਜੌ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਾਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੜਾਂ, ਕੁਝ ਫਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ। ਇੰਝ ਵੈਖਾਨਸ ਆਸਤੀਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਦਿਖਸ਼ਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਿਕ ਧਰਮ, ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗ੍ਰਹਸਥ ਤੋਂ ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ, ਸੰਯਮ, ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਤੇ ਪਿਢ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।