ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਨਚ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ, ਗੀਤ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਦਾਤਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ-ਪदारਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਜਾ "ਪਿਤਾਮਾਹ" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਭਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਭਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦਾਨ ਦੇਣ, ਪੀਠੇ ਦੀ ਭੇਟ ਅਤੇ ਚਾਰੂ (ਚਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਟ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਜਨ, ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ, ਸੋਮਾ ਪਾਨ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ-ਕਰਮ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਭਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਜਾ ਅਗਨਿ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਭਕਤੀ, ਰਾਜਨ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਣੋ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚੌਵੀ (24) ਤੱਤ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਜੜ ਹਨ, ਭੋਗ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਪਚਵਾਂ (25ਵਾਂ) ਤੱਤ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਪਿਤਾਮਾਹ ਹੈ। ਸਾਂਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੋਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ, ਸ਼ਾਸਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕਾਰਣਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ-ਪਦ, ਅਤੇ ਭੋਗਯਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਭੋਗਯਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ-ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼, ਅਨੁਦੇਸ਼, ਸ਼ਾਸਨ—ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਹੋਈ; ਬ੍ਰਹਮਨ-ਤੱਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖਿਆ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭਕਤੀ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਤਮਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਕਤੀ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਾਹ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਯਾਮ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ, ਭਿਖਿਆ ਖਾਂਦਾ, ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਲਾਲ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ, ਕਮਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੰਤੁ ਹੈ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਹੱਥ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੂਰਨਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਇਹ ਭਕਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ-ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਉਹ ਚਲਨ ਵੀ ਸੁਣੋ ਜੋ ਤੀਰਥ-ਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵਿਣੁ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿਚ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਲਕੀਅਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਯਾਮ ਵਿਚ ਲਗਾ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਮਿਆ, ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਲਗਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਭਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ, ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਜਾਣਦੇ, ਧਰਮ-ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪਉਸ਼ਕਰ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਫਲ ਸੁਣੋ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਰਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ-ਸੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ; ਮੁੜ ਆਉਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਦਾ ਛੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਤ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦੇਵ-ਰਥ ਵਿਚ ਮਨਮਰਜੀ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਥੇ ਚਾਹੇ, ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਛਾ-ਜੋਗ, ਸਰਵੋਚ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਸੁੰਦਰ, ਧਰਮ-ਵਿਦਵਾਨ, ਧਰਮ-ਭਕਤ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਭਿਖਿਆ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਸਚ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾ, ਸਾਰੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਣਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਸਰਵੋਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਜੈਯ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੋਚਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਵਿਣੁ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਦਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦਾ— ਵਿਣੁ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।