ਸੁਣੋ, ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਧਲਾ ਭਾਗ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਖੁਦ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਇਕ ਵੇਦਿਕ ਵੈਦਿਕ ਅਲਤਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਇੱਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਾਸੂ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਮਾਰੁਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਆ ਕੇ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਸਹੀ ਰੀਤੀਆਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣ?" "ਕੀ ਇਹ ਕੰਮ ਪੁਰਸ਼, ਇਸਤਰੀ, ਜਾਂ ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਰਾ ਦੱਸੋ।" ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਪੁਰਸ਼, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਧੋਖਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ।" ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਭਗਤ ਹਨ?" ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: "ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਰਣੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਸੰਸਾਰੀ, ਵੇਦਿਕ ਜਾਂ ਆਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਮੰਤਰਾਂ, ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਅਨਿਵਾਰਯ ਜਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਬੋਲ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੈ।" "ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਆਚਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ, ਸੋਨੇ-ਹੀਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ।" "ਗੋ ਦੇ ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ, ਦੀਵੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ, ਪਾਣੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ, ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭੇਟ, ਗੁਗਗਲੂ ਦੀ ਧੂਪ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਾਲਾ ਅਗਰ, ਸੋਨੇ-ਹੀਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਨ੍ਰਿਤ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ, ਗੀਤ, ਕੀਮਤੀ ਭੇਟਾਂ, ਭੋਜਨ-ਪਾਨ ਦੀ ਭੇਟ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਇਹ ਭਗਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਭਗਤੀ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਭਗਤੀ ਹੈ।" "ਅਮਾਵਸ ਜਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪੀਠਾ ਦੀ ਭੇਟ, ਚਾਰੂ (ਚਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਟ) ਬਣਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।" "ਯਜਨ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੋਮਾ ਪਾਨ, ਹਵਨ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਨ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਦਿਕ ਭਗਤੀ ਹੈ।" "ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸਾਂਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸੁਣੋ। ਸਾਂਖਿਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਚੌਵੀ (24) ਤੱਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਤੱਤ ਅਚੇਤਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਪੱਚਵਾਂ (25ਵਾਂ) ਤੱਤ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਅਨੁਭਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ।" "ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।" "ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਾਂਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ।" "ਸਮਾਨਤਾ, ਆਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅੰਤਰ, ਕਾਰਣਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਣਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਹਨ।" "ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਪਯੋਗ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਇਹ ਅੰਤਰ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹਨ।" "ਉਦੇਸ਼, ਅਨੁਦੇਸ਼, ਆਧਿਕਾਰ—ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ; ਸਾਂਖਿਆ ਇੰਝ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਬ੍ਰਹਮਣ-ਤੱਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।" "ਸਾਂਖਿਆ-ਸਾਜਣਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਆਤਮਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।" "ਜੋ ਸੁਆਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਭਿੱਖਾ ਖਾਂਦਾ, ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਲਾਲ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ, ਕਮਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਧਾਗਾ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥੀਂ ਵਰ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਭੈ-ਮੁਦਰਾ।" "ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਉਪਜੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।