ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਅਰਧ ਨਾਰੀ ਅਰਧ ਨਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਧਰਮ, ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮੋਖਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਕਸਰ ਹਿੰਸਕ, ਨਿਰਦਈ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੌਣ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਕਰਮਕਾਂਡੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਆਦਿ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਸ਼ੂ ਮਾਰ ਕੇ, ਖੂਨ ਵਗਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਰਕ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ? ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਰ ਲਓ, ਖੁਦ ਨਾ ਖਾਓ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਾ ਇੱਥੇ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਖਸ਼। ਹਰੇਕ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਸੰਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਸਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਵੇਖੋ, ਦਾਨਵ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਲ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਪਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਮੂਤ੍ਰਦਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਰੀਤਿ ਬਣ ਗਈ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਓਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਮਾ ਨੇ ਤਾਰਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਲੈ ਲਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬੁਧ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਹਲਿਆ, ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ; ਵੇਖੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੀਆਂ ਹੋਰ ਪਾਪ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਬੋਲੋ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਬੋਲੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਦਾ ਹਾਂ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸੱਚ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਦਾਨਵ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਗੁਰੂ, ਜਿਹੜੇ ਭੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦীক্ষਾ ਦਿਓ।" "ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲਵੋ, ਹੇ ਗੁਰੂ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਖੱਡ ਤੋਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋ; ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ?" "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਯਾਦ, ਉਪਵਾਸ, ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ।" "ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹਾਂ, ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਨਹੀਂ ਵੱਧਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂ। "ਮੈਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀ, ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਤਾਂ ਵੇਦ ਰਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਜੋਗ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਰਚ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਮਾਇਆ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਪੂਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਏ ਗਏ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ। "ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਜੋਗੀ ਨੰਗਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਮੁੰਡਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਰ ਪੰਖ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ, ਬੋਲੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰਕ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕਕ ਕੁਝ ਹੋਰ?" ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਧਰਮ ਲਈ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ?" ਨੰਗ ਧਾਰੀ ਜੋਗੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜੇ ਮੋਖਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨੋ।" "ਇਹ ਸਭ ਅਰਹਤਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲਵੋਗੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ।" ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਧਰਮ ਲਈ ਇਹ ਅਧਰਮ ਸੀ, ਸੱਚ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠ ਸੀ। ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਰਤੱਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਕਰਤੱਵ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਜਿਹੜੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਢੁੱਕਵੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਰਾਹੀਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਸਲ ਮੋਖਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।